पंतप्रधान राष्ट्रीय बाल पुरस्कार 2026: नामांकनाची प्रक्रिया सुरू, असामान्य कर्तृत्ववान मुलांचा होणार गौरव

प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार हा भारतातील 5 ते 18 वर्षे वयोगटातील असामान्य धैर्य, साहस, सर्जनशीलता आणि जिद्द दाखवणाऱ्या मुलांसाठीचा सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मान आहे. दरवर्षी नवी दिल्ली येथे आयोजित विशेष समारंभात भारताचे राष्ट्रपती हा पुरस्कार प्रदान करतात. हा पुरस्कार शौर्य, समाजसेवा, पर्यावरण, क्रीडा, कला व संस्कृती आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान या सहा क्षेत्रांतील उत्कृष्ट कामगिरीसाठी दिला जातो. हा प्रतिष्ठित पुरस्कार वीर बाल दिवस (26 डिसेंबर) निमित्ताने प्रदान केला जातो. हा दिवस गुरु गोबिंद सिंह यांच्या साहिबजाद्यांच्या अद्वितीय बलिदान आणि नैतिक धैर्याच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो.

भारतातील असामान्य मुले

भारत हा शौर्य, बुद्धिमत्ता आणि समर्पणाची परंपरा जपणारा देश आहे. युवा क्रांतिकारक खुदीराम बोस यांच्यापासून ते अल्पवयात वेदांचे विद्वान ठरलेल्या आदि शंकराचार्यांपर्यंत, भारताच्या इतिहासात लहान वयात असामान्य कर्तृत्व गाजवणाऱ्या अनेक व्यक्तींची परंपरा आहे. आज हीच प्रेरणादायी परंपरा प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्काराच्या माध्यमातून जिवंत आहे. या पुरस्काराचा उद्देश विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या मुलांचा सन्मान करून इतर मुलांनाही प्रेरणा देणे हा आहे.

पुरस्काराचे स्वरूप

प्रत्येक वर्षी सुमारे 25 पुरस्कार खालील सहा श्रेणींमध्ये दिले जातात

शौर्य

• जीव धोक्यात घालून इतरांचे प्राण वाचवणे
• नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित संकटात धाडस दाखवणे
• संकटाच्या प्रसंगी असामान्य मानसिक धैर्य आणि तत्परता दाखवणे

समाजसेवा

• महिला, मुले आणि समाजातील वंचित घटकांच्या हक्कांसाठी नेतृत्व करणे
• समाजात जनजागृती आणि सकारात्मक बदल घडवून आणणे

पर्यावरण

• पर्यावरण संवर्धनासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न किंवा उल्लेखनीय योगदान

क्रीडा

• राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्कृष्ट क्रीडा कामगिरी

कला आणि संस्कृती

• कला, संगीत, नृत्य, चित्रकला किंवा सांस्कृतिक वारसा जपण्यासाठी उल्लेखनीय योगदान

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

• समाजोपयोगी नवकल्पना, संशोधन किंवा तांत्रिक विकास

काही प्रेरणादायी पुरस्कार विजेते

• अर्नव अनुप्रिया महर्षी (2025) – हाताच्या लकव्याच्या पुनर्वसनासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित उपकरण विकसित केले.
• करीना थापा (2024) – आगीच्या घटनेत गॅस सिलिंडर हटवून 36 लोकांचे प्राण वाचवले.
• आदित्य विजय ब्रम्हाणे (2024) – नदीत बुडणाऱ्या चुलत भावंडांना वाचवताना स्वतःचा जीव गमावला; मरणोत्तर सन्मान.
• चार्वी ए (2024) – अंडर-8 आणि अंडर-10 गटातील भारतातील अव्वल महिला बुद्धिबळपटू.
• अनुष्का जोली (2023)– विद्यार्थ्यांसाठी मानसिक आरोग्य सहाय्य देणारे ‘कवच’ अ‍ॅप विकसित केले.

प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार 2026: पात्रता

नामांकनासाठी अटी

• अर्जदार भारतीय नागरिक आणि भारताचा रहिवासी असावा.
• 31 जुलै 2026 रोजी वय 5 ते 18 वर्षांदरम्यान असावे.
• यापूर्वी हा पुरस्कार मिळालेला नसावा.
• कामगिरी किंवा घटना नामांकनाच्या अंतिम तारखेच्या मागील दोन वर्षांत घडलेली असावी.
• विशेष परिस्थितीत मरणोत्तर पुरस्कार दिला जाऊ शकतो.

कोण नामांकन करू शकते?

• कोणतीही व्यक्ती किंवा संस्था
• स्वतः मुलगा/मुलगी (स्व-नामांकन)
• केंद्रीय मंत्री, मुख्यमंत्री, राज्यपाल
• खासदार, जिल्हाधिकारी, सरकारी विभाग
• केंद्रीय विद्यालय, नवोदय विद्यालये आणि इतर शैक्षणिक संस्था
  

  अर्ज प्रक्रिया

अर्जदारांनी खालील माहिती सादर करणे आवश्यक आहे

• वैयक्तिक तपशील
• पुरस्कार श्रेणी
• अलीकडील छायाचित्र
• आवश्यक कागदपत्रे
• 1000 शब्दांपर्यंत उपलब्धी आणि त्याचा प्रभाव याचे वर्णन

सर्व अर्ज https://awards.gov.in या संकेतस्थळावर निश्चित मुदतीपूर्वी सादर करावे लागतील.

प्रवास आणि निवास सुविधा

महिला व बालविकास मंत्रालय पुरस्कार विजेता आणि त्याच्या दोन पालक/पालकप्रतिनिधींसाठी प्रवास खर्च, निवास व्यवस्था, भोजन, स्थानिक वाहतूक यांचा खर्च उचलते. दिव्यांग विजेत्यांना आवश्यक असल्यास बिझनेस क्लास प्रवासाची सुविधा दिली जाऊ शकते.

राष्ट्राच्या भविष्यातील नायकांचा सन्मान

प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार हा केवळ पदक किंवा प्रमाणपत्र नसून, देशाच्या युवा पिढीच्या धैर्य, सर्जनशीलता आणि करुणेचा गौरव आहे. हा पुरस्कार आजच्या बाल प्रतिभांना साहिबजादा जोरावर सिंह आणि साहिबजादा फतेह सिंह यांच्या प्रेरणादायी बलिदानाशी जोडतो.

तुमच्या ओळखीतील एखाद्या मुलाने विज्ञान, कला, समाजसेवा, क्रीडा किंवा शौर्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केली असेल, तर त्याची प्रेरणादायी कहाणी राष्ट्रीय स्तरावर पोहोचवण्याची संधी तुमच्या एका नामांकनातून मिळू शकते. आणि जर ती प्रतिभा तुम्ही स्वतः असाल, तर आजच अर्ज करा.