Neerja Bhanot : विमानात गोळीबार, जीवाची पर्वा न करता वाचवले 359 प्रवाशांचे प्राण; स्मित मच्छारप्रमाणे भारताच्या लेकीनं केलेली कामगिरी

वेगवेगळी दशकं, वेगवेगळ्या आणीबाणीच्या परिस्थिती, पण तीच जिद्द. कॅप्टन स्मित मच्छार यांच्या शौर्यानं ४० वर्षांपूर्वीच्या आठवणी जाग्या झाल्या आहेत. देशाची आणखी एक शूर कन्या, नीरजा भानोत, यांनी स्वतःच्या जीवाहूनही इतर लोकांच्या जीवाची अधिक काळजी घेतली होती. १९८६ मध्ये नीरजा भानोत यांनी जो आदर्श घालून दिला होता, तोच आदर्श आज भारतीय कॅप्टन स्मित मच्छार यांनी घालून दिला आहे. या दोन घटनांमध्ये ४० वर्षांचं अंतर असलं तरी, या दोन भारतीयांनी जगासमोर भारतीय ध्वजाचा अभिमान आणखी उंचावला आहे.

आज संपूर्ण देशाला कॅप्टन स्मित मच्छार यांचा अभिमान वाटतो. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही या भारतीय वैमानिकाच्या कुटुंबीयांशी संवाद साधला आहे. त्यांनी स्मित मच्छार यांच्या पत्नी आणि पालकांना मदतीचं आश्वासन दिलं आहे. पंतप्रधान मोदींनी स्मित मच्छार यांच्या शौर्याची प्रशंसाही केली.

काय घडलं नेमकं?

स्मित मच्छार दुबईहून तेल अवीवला फ्लायदुबईचं विमान चालवत असताना त्यांच्या सहवैमानिकानं त्यांच्यावर कथितरित्या हल्ला करून चाकूनं वार केलं. गंभीर जखमी असूनही, स्मित मच्छार यांनी स्वतःच्या जीवाला धोका आहे हे ओळखून कॉकपिटचा दरवाजा उघडला आणि प्रवासी व कर्मचाऱ्यांना आत प्रवेश दिला. हल्लेखोरावर मात करण्यात आली आणि इतर कर्मचाऱ्यांनी सौदी अरेबियामध्ये विमान सुरक्षितपणे उतरवलं. स्मितच्या शौर्यामुळे २७ मुलांसह सर्व १७४ प्रवाशांचे प्राण वाचले.

तुम्हाला २०१६ मध्ये प्रदर्शित झालेला सोनम कपूरचा ‘नीरजा’ हा सिनेमा राम माधवानी दिग्दर्शित नीरजा भानोत यांच्या जीवनावरील एक थरारक चरित्रपट आहे. याची कथा सैविन क्वाड्रास आणि संयुक्ता चावला शेख यांनी लिहिली आहे. ६४ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात सोनम कपूरला या चित्रपटासाठी ‘विशेष उल्लेख’ पुरस्कार मिळाला, तर ‘नीरजा’ने सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा पुरस्कार पटकावला. या चित्रपटात शेखर रवजियानी, शबाना आझमी, योगेंद्र टिक्कू, कवी शास्त्री आणि जिम सर्भ यांच्याही भूमिका आहेत.

नीरजा भानोत एक भारतीय फ्लाईट अटेंडंट होत्या. ५ सप्टेंबर १९८६ रोजी, त्यांनी पॅन एम फ्लाइट ७३ मधील ३५९ प्रवाशांचे प्राण वाचवले. पाकिस्तानातील कराची विमानतळावर असताना अबू निदाल संघटनेच्या चार पॅलेस्टिनी अतिरेक्यांनी या विमानाचे अपहरण केलं होतं. नीरजा यांनी जवळपास १७ तास दहशतवाद्यांशी लढा दिला. प्रवाशांना विमानातून बाहेर पडण्यास मदत करत असताना अपहरणकर्त्यांनी गोळ्या झाडून त्यांची हत्या केली.

अशोक चक्र मिळवणारी पहिली भारतीय महिला

भारतीय इतिहासात नीरजा भानोत यांची नोंद मरणोत्तर सर्वोच्च शौर्य पुरस्कार, अशोक चक्र मिळवणारी पहिली महिला म्हणूनही झाली आहे. हा सर्वोच्च सन्मान मिळवणारी त्या सर्वात तरुण व्यक्तीही ठरल्या. इतर सन्मानांसोबतच, त्यांना पाकिस्तानचा चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, ‘तमघा-ए-इन्सानियत’ देखील मिळाला.

नीरजा भानोत यांचा जन्म ७ सप्टेंबर १९६३ रोजी पंजाबमधील चंदीगड येथे एका पंजाबी हिंदू ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्या पत्रकार हरीश भानोत आणि रमा भानोत यांच्या कन्या होत्या. नीरजा यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात मॉडेलिंगमधून केली. अनेक नामांकित ब्रँड्सच्या जाहिरातींमध्ये काम केल्यानंतर, त्यांनी पॅन एममध्ये फ्लाइट अटेंडंट पदासाठी अर्ज केला. निवड झाल्यानंतर, त्या फ्लाइट अटेंडंट प्रशिक्षणासाठी मियामीला गेल्या आणि नंतर फ्लाईट अटेंडंट बनल्या.

१९८६ मध्ये, ५ सप्टेंबर रोजी, नीरजा पॅन एम फ्लाइट ७३ मध्ये वरिष्ठ फ्लाइट अटेंडंट होत्या. हे बोईंग ७४७-१२१ विमान मुंबईहून कराची आणि फ्रँकफर्टमार्गे न्यूयॉर्क शहराकडे जात होते. अबू निदाल संघटनेशी संबंधित चार पॅलेस्टिनी अतिरेक्यांनी कराची विमानतळावर विमानाचं अपहरण केलं. ते विमानतळ सुरक्षा कर्मचारी असल्याचे भासवत होते. विमानात ३६० प्रवासी आणि १९ कर्मचारी होते. अपहरणानंतर लगेचच, विमान परिचारिकांनी कॉकपिटमधील कर्मचाऱ्यांना सावध केलं. पायलट, को-पायलट आणि फ्लाइट इंजिनिअर विमानाच्या वरच्या बाजूच्या हॅचमधून बाहेर पडले.

कॉकपिटमधील कर्मचाऱ्यांशिवाय विमान उड्डाण करू शकत नव्हते. यामुळे अपहरणकर्त्यांची विमान सायप्रस आणि इस्रायलला नेण्याची योजना अयशस्वी झाली. विमानातील मुख्य पर्सर, नीरजा भानोत, विमानातून बाहेर न पडता त्यांनी प्रवासी आणि इतर कर्मचाऱ्यांची जबाबदारी स्वीकारली. दरम्यान, अपहरणकर्त्यांनी प्रवाशांचे पासपोर्ट तपासणाऱ्या एका भारतीय-अमेरिकन प्रवाशाला गोळ्या घातल्या, कारण ते अमेरिकन प्रवाशांना टार्गेट करत होते.

नीरजा आणि तिच्या टीमनं प्रवाशांचे प्राण वाचवण्यासाठी मोठं पाऊल उचललं. विमान हवेत असतानाच परदेशी प्रवाशांचे पासपोर्ट सीटखाली आणि कचरापेट्यांमध्ये लपवण्यात आले. यामुळे अपहरणकर्त्यांना अमेरिकन प्रवाशांना ओळखता आलं नाही, अन्यथा मृतांचा आकडा अधिक वाढला असता. विमानातील तणाव जवळपास १७ तास चालू राहिला. जेव्हा विमानातील इंधन संपलं, तेव्हा वीज गेली आणि केबिनमधील दिवेही बंद झाले. संपूर्ण केबिन अंधारात होती. अपहरणकर्ते आपल्या योजनांमध्ये अयशस्वी झाल्यामुळे, त्यांनी अंधाऱ्या केबिनमध्ये अंदाधुंद गोळीबार सुरू केला. नीरजा आणि तिच्या साथीदारांनी धैर्य दाखवलं. त्यांनी प्रवाशांसोबत मिळून विमानाचे बाहेर पडण्याचे तीन दरवाजे उघडले.

अंधाऱ्या केबिनमध्ये अपहरणकर्ते जणू मेलेल्यासारखे उभे होते. एखादी सामान्य व्यक्ती भीतीने थरथर कापली असती. पण नीरजा भानोतनं हार मानली नाही. तिनं प्रवाशांना बाहेर पडायला मदत करण्यास सुरुवात केली आणि ती विमानातच राहिली. पण त्याच वेळी, दहशतवाद्यांनी त्या तीन मुलांना टार्गेट करण्याचा प्रयत्न केला. हे पाहताच नीरजानं उडी मारली. दहशतवाद्यांनी नीरजा भानोतवर तिथेच गोळीबार केला.

विमानातील प्रत्यक्षदर्शींच्या म्हणण्यानुसार, त्यापैकी एकानं नीरजावर अगदी जवळून तीन गोळ्या झाडल्या. गंभीर जखमी आणि रक्तानं माखलेल्या नीरजाला तिच्या दोन साथीदारांनी आपत्कालीन स्लाईडवरून खाली ढकललं. खाली असलेल्या इतर कर्मचाऱ्यांनी तिला रुग्णवाहिकेपर्यंत पोहोचण्यास मदत केली. नंतर जिना रुग्णालयात नीरजाचा मृत्यू झाला. विमानात ३७९ लोक होते, त्यापैकी ३५९ जण वाचले. पण नीरजानं आपल्या प्राणांचं बलिदान दिलं.