GK : भारताची पहिली बँक कोणती होती ? आजही आहे का सक्रीय ?
भारतात आज बँकींग प्रणाली खूपच मजबूत आहे. मात्र, देशाची पहिली बँक कोणती होती याची तुम्हाला कल्पना आहे का ? ही बँक आज सुरु आहे का ? जाणून घ्या सर्व प्रश्नांची उत्तरे ....
India’s First Bank: भारताच्या बँकींग सिस्टीमचा इतिहास दोन शतकाहून अधिक जुना आहे.देशाच्या पहिल्या बँकेचे नावे बँक ऑफ हिंदूस्थान असे होते. साल १७७० मध्ये ही बँक कोलकातात सुरु झाली होती. ब्रिटीश ट्रेडिंग कंपनी अलेक्झांडर एंड कंपनीद्वारे सुरु केलेली बँक ईस्ट इंडिया कंपनीच्या वाढत्या प्रभावात कमर्शियल घडामोडींना सपोर्ट करण्यासाठी युरोपियन बँकींगच्या धर्तीवर तयार करण्यात आली होती. मात्र,त्यानंतर आलेल्या इतर बँकांच्या तुलनेत बँक ऑफ हिंदूस्थान जास्त काळ चालली नाही आणि १८३२ मध्ये ही बँक कायमची बंद झाली. चला तर पाहूयात ही बँक अखेर का बंद झाली.
भारताची पहिली बँक
बँक ऑफ हिंदुस्तानला १७७० मध्ये कोलकातात अलेक्झांडर एंड कंपनीने सुरु केले होते. त्याकाळीत ब्रिटीश व्यापार आणि प्रशासनाचा विस्तार होत होता. काही संस्थांनाना जमा रक्कमेला मॅनेज करणे फायनान्शिअल सेवा देण्यासाठी आर्थिक देवाण आणि घेवाण करण्याची गरज वाढली होती.
ही बँक मुख्य रुपाने इंटरनॅशलन ट्रेडला सपोर्ट करत होती आणि जमा रकमेला स्वीकारत होती. या बँकेने भारताचे सुरुवातीच्या कागदी नोटाही जारी केल्या होत्या. असे म्हटले जाते की या नोटांवर सोने किंवा चांदीच्या नाण्यात पेमेंट करण्याचे वचन लिहिलेले होते. या नोटा त्याकाळातील बँकींगची पद्धत दाखवतात.
मात्र, या बँकेची खाजगी मालकीचे स्ट्रक्चर हिला मोठ्या आर्थिक संकटात कमजोर बनवत होते. बंगालने साल १८१९ आणि १८३२ मध्ये एका गंभीर आर्थिक संकटाचा सामना केला, त्यामुळे अखेर ही अलेक्झांडर एंड कंपनी दिवाळखोर झाली आणि अखेर बँक ऑफ हिंदूस्थान बंद करावी लागली. साल ३१ मार्च १८३२ मध्ये ही बँक कायमची बंद पडली.
भारताची दूसरी बँकही फेल
बँक ऑफ हिंदुस्थाननंतर १७८६ मध्ये जरनल बँख ऑफ इंडिया सुरु झाली. मात्र, ही बँक देखील जास्त काळ चालली नाही आणि केवळ पाच वर्षानंतर १७९१ मध्ये ही बँक देखील बंद पडली..
या सुरुवातीच्या खाजगी बँकांच्या अपयशाने, वसाहतवादी व्यापारी विस्ताराच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात एक स्थिर बँकिंग प्रणाली स्थापित करण्यातील अडचणी दाखवून दिल्या.
प्रेसीडन्सी बँकांची सुरुवात
भारतीय बँकांचा चांगला काळ तीन प्रेसिडन्सी बँकांच्या स्थापनेने सुरु झाली. या बँका ईस्ट इंडिया कंपनीच्या मुख्य प्रशासनिक आणि व्यापारी केंद्रांशी जोडलेल्या होत्या. बँक ऑफ कलकत्ताची स्थापना २ जून १८०६ रोजी झाली होती आणि १८०९ मध्ये हिचे नाव बदलून बँक ऑफ बंगाल करण्यात आले. त्यानंतर १८४० मध्ये बँक ऑफ बॉम्बे आणि १८४३ मध्ये बँक ऑफ मद्रासची स्थापना झाली. या संस्था भारताच्या उदयोन्मुख बँक प्रणालीचे आवश्यक स्तंभ बनले आणि पुढे जाऊन इम्पिरियल बँक ऑफ इंडियाच्या स्थापनेत यांनी मोठी भूमिका निभावली.
इम्पिरिअल बँक कशी झाली बँक ऑफ इंडिया
२७ जानेवारी १९२१ रोजी तीन प्रेसिडन्सी बँकांची मिळून इम्पिरियल बँक ऑफ इंडिया तयार झाली, ही संस्था देशाच्या सर्वात गरजेच्या बँकांपैकी एक बनली आणि १९३५ मध्ये रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या स्थापने आधी या बँकांनी केंद्रीय बँकींग क्षेत्रात काम केले. स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने गोरवाला समितीच्या शिफारसी आधारे इम्पिरियल बँकेचे राष्ट्रीयीकरण केले. ज्याचा उद्देश बँकींग सेवांचा विस्तार करणे आणि खासकरुन ग्रामीण भागात विस्तार करणे. १ जुलै १९५५ मध्ये इम्पिरियल बँकेचे नाव बदलून बँक ऑफ इंडिया करण्यात आले.
भारताची सर्वात जुनी सुरु असलेली बँक ?
स्टेट बँक ऑफ इंडियाला भारताच्या सर्वात जुनी सलग सुरु असलेली कमर्शियल बँक म्हटले जाते. या बँकेचा इतिहास १८०६ च्या बँक ऑफ कलकत्ताशी संलग्न आहे. मात्र, बँक ऑफ हिंदूस्थान भारताची पहिली बँक होती, मात्र, १८३२ मध्ये तिचे कामकाज बंद झाले.
आणखी एक म्हणजे साल १८९४ मध्ये पंजाब नॅशनल बँकेची स्थापना झाली होती. पंजाब नॅशनल बँकेला भारतीयांद्वारे संपूर्णपणे भारतीय जमापूंजीतून संचालिक पहिल्या प्रमुख बँकेचा दर्जा दिला जातो.
