इराणच्या सत्ताकेंद्रावर घाव, अमेरिका-इस्त्रायलच्या निशाण्यावर असणारे आयातुल्ला अली खामेनेई कसे झाले इराणचे सर्वोच्च नेता?

अमेरिका आणि इस्रायल यांनी इराणवर पुन्हा एकदा हल्ले केल्याने तीव्र तणाव निर्माण झाला आहे. या हल्ल्यांमुळे इराणच्या अणुकार्यक्रमावर सुरू असलेली चर्चा पुन्हा विस्कळीत झाली असून या कारवाईमागील उद्देश काय याबाबत विविध तर्कवितर्क सुरू झाले आहेत. काही विश्लेषकांच्या मते, या हल्ल्यांचा उद्देश इराणच्या सर्वोच्च नेतृत्वाला आणि सुरक्षा यंत्रणेला कमकुवत करणे असू शकतो.

शनिवारी झालेल्या हल्ल्यांमध्ये राजधानी Tehran मधील अनेक भागांना लक्ष्य करण्यात आले. स्थानिक माध्यमांच्या वृत्तानुसार, काही क्षेपणास्त्रे इराणचे सर्वोच्च नेते आयातुल्ला अली खामेनेई यांच्याशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या ठिकाणांच्या जवळ कोसळले आहेत.

इराणच्या तसनीम वृत्तसंस्थेच्या माहितीनुसार, उत्तरेकडील शेमिरान परिसरात राष्ट्रपती भवनाजवळ आणि आयातुल्ला अली खामेनेई यांच्या निवासस्थानाजवळ सात क्षेपणास्त्रे पडली. असोसिएटेड प्रेसनेही आयातुल्ला अली खामेनेई यांच्या कार्यालयांच्या आसपास हल्ले झाल्याचे वृत्त दिले आहे.

खामेनेई यांचे स्थान आणि भूमिका

आयातुल्ला अली खामेनेई यांनी 1979 च्या इस्लामी क्रांतीनंतर इराणचे सर्वोच्च नेते पद भूषवले. त्यांनी या पदावर रुहोल्ला खोमेनी यांची जागा घेतली होती. 1979 च्या इस्लामिक क्रांतीत अमेरिकाप्रणीत शाह मोहम्मद रेझा पहलवी यांची सत्ता संपुष्टात आली होती.

सर्वोच्च नेते म्हणून आयातुल्ला अली खामेनेई यांच्याकडे सरकार, सैन्य आणि न्यायव्यवस्थेवरील अंतिम अधिकार आहेत. ते देशाचे आध्यात्मिक नेतेही मानले जातात. त्यांच्या कार्यकाळात इराणने पाश्चात्त्य देशांशी वाढता तणाव, आर्थिक निर्बंध आणि अंतर्गत आंदोलनांचा सामना केला आहे.

सुरक्षा यंत्रणांवर आधार

आयातुल्ला अली खामेनेई यांच्या सत्तेचा मोठा आधार म्हणजे IRGC आणि बासिज अर्धसैनिक दल. या संस्थांमध्ये लाखो स्वयंसेवक कार्यरत असून ते इराणच्या अंतर्गत आणि बाह्य सुरक्षेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

आयातुल्ला अली खामेनेई यांचे म्हणणे आहे की, इराण कधीही अण्वस्त्रे तयार करणार नाही आणि त्यांचा अणुकार्यक्रम केवळ नागरी वापरासाठी आहे. अमेरिकन गुप्तचर यंत्रणा आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या अणुनियंत्रण संस्थेला अद्याप इराण अणुबॉम्ब तयार करत असल्याचे ठोस पुरावे मिळालेले नाहीत. मात्र इस्रायल आणि अमेरिकेतील काही नेते सातत्याने इराणवर संशय व्यक्त करत आले आहेत.

इस्रायलचे संरक्षणमंत्री इस्रायल कॅट्झ यांनी जूनमध्ये आयातुल्ला अली खामेनेई यांच्याविषयी कठोर वक्तव्य केले होते. त्याचप्रमाणे इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनीही त्यांना लक्ष्य करण्याची शक्यता नाकारलेली नाही असे संकेत दिले होते. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डॉनल्ड ट्रम्प यांनीही अलीकडील काळात इराणविषयी कठोर भूमिका मांडली आहे.