मेहनत, टार्गेट आणि परफॉर्मन्स नाही, तर बॉससोबतचे पेग ठरवतात प्रमोशन! ‘ही’ अनोखी परंपरा आहे तरी काय? कॉर्पोरेट जगतातील अजब प्रथेची कहाणी

एक असा देश आहे जिथे सहकाऱ्यासोबत किंवा क्लायंटसोबत पार्टी करणे हे निष्ठेचे लक्षण मानले जाते. वाढत्या कॉर्पोरेट संस्कृतीमुळे आणि कामाच्या ताणामुळे भारतातही ऑफिसमधील मित्रांसोबत पार्टी करणे सामान्य आहे. पण ज्या देशाबद्दल आपण बोलत आहोत, तिथे तुमची बढतीसुद्धा तुम्ही तुमच्या बॉससोबत किती ड्रिंक्स घेतली आहेत यावर अवलंबून असते. त्या देशाबद्दल आणि तेथील अनोख्या संस्कृतीबाबत माहिती समोर आली आहे.

मिळालेल्या माहितीनुसार, जपानमध्ये या पारंपरिक मद्यपान सोहळ्याचे नाव ‘नोमिकाई’ आहे. हे जपानी नोमिकाई अनेकदा कार्यालये, शाळा, क्लब किंवा सामाजिक गटांमध्ये आयोजित केले जातात. हा जपानी शब्द दोन शब्दांनी बनलेला आहे: ‘नोमी’ म्हणजे ‘पेय’ आणि ‘काई’ म्हणजे ‘मेळावा’. त्यामुळे, नोमिकाईचा शब्दशः अर्थ ‘मद्यपान सोहळा’ असा होतो. जपानमध्ये या नोमिकाईसाठी खास पब आणि रेस्टॉरंट्ससुद्धा आहेत, ज्यांना ‘इझाकाया’ म्हटले जाते.

जपानमध्ये अशा मद्यपान सोहळ्यांना कंपनीप्रती निष्ठेचे प्रतीक मानले जाते. या इझाकायांमध्ये बिअर, साके, शोचू आणि छोटे जपानी स्नॅक्स मिळतात. या पार्टीची सुरुवात काम्पाईने होते, ज्याचा अर्थ ‘चीअर्स’ असा होतो. आपल्या वरिष्ठांसाठी किंवा बॉससाठी ग्लास भरणे, इतरांना प्रथम सर्व्ह करणे आणि गटात सलोखा राखणे हे सर्व या पार्टीचे महत्त्वाचे नियम आहेत. जपानी कार्यसंस्कृतीत एक विशेष संज्ञा आहे. नोकम्युनिकेशन, किंवा नोमी (मद्यपान) + कम्युनिकेशन.

ज्या चर्चा औपचारिक कार्यालयीन वातावरणात होत नाहीत, त्या अनेकदा या पार्ट्यांमध्ये उघडपणे केल्या जातात. यामुळे टीममध्ये विश्वास वाढतो, असा विश्वास आहे. याचा आणखी एक फायदा आहे. जपानी समाजात कनिष्ठ-वरिष्ठ यांच्यात मोठी दरी आहे. कनिष्ठ लोक अनेकदा आपल्या वरिष्ठांशी थेट बोलण्यास संकोच करतात. नोमिकाईमधील निवांत वातावरण आणि हलकीफुलकी नशा ही औपचारिकता शिथिल करते. याचे फायदे असले तरी, जे मद्यपान करत नाहीत किंवा केवळ सहकाऱ्यांशी ‘मैत्री करण्यासाठी’ अशा पार्ट्यांना जातात, त्यांना त्याचे परिणामही भोगावे लागतात.

जपानमध्ये अशा नोमिकाईला उपस्थित राहणे अनेकदा जवळजवळ अनिवार्य मानले जाते. इच्छा नसतानाही उपस्थित राहणे एक सक्ती बनते. जे उपस्थित राहत नाहीत, त्यांना कधीकधी टीममधून वेगळे पाडले जाते किंवा पदोन्नतीही गमवावी लागते. अत्यंत तणावपूर्ण जपानी कार्यसंस्कृतीत, नोमिकाई जरी खूप आरामदायी असली तरी, ती कधीकधी एक सक्तीसुद्धा बनू शकते. जनरेशन झेडने जगात बदल घडवून आणला असला तरी, जपानही त्याला अपवाद नाही.

ही नवीन पिढी या ‘नोमिकाई’ला ‘सक्तीचा सौदा’ बनू देत नाही. आकडेवारीवरून हे आधीच दिसून आले आहे की जनरेशन झेडने मद्यपान टाळले आहे. परिणामी जपानमधील अनेक लोक मद्यमुक्त पर्याय निवडत आहेत किंवा अशा पार्ट्या ऐच्छिक ठेवत आहेत. पारंपरिक जपानी कंपन्यांमध्ये या पार्ट्या व्यावसायिक संबंधांचा एक महत्त्वाचा भाग राहिल्या आहेत. जपानमधील अलीकडील ट्रेंडनुसार, ६०% पेक्षा जास्त जपानी तरुण महिन्यातून एकदापेक्षा कमी मद्यपान करतात, तर ४४% जण अजिबात मद्यपान करत नाहीत. याचा नोमिकाईवर थेट परिणाम होत आहे.

अनेक तरुण मद्यमुक्त पर्याय किंवा मद्यविरहित बैठकांना प्राधान्य देतात. त्यांना आता सक्तीचे नोमिकाईदेखील आवडत नाही. ६२% तरुण कर्मचाऱ्यांच्या मते, त्यांना अनिवार्य मद्यपानाचे कार्यक्रम एक ओझे वाटतात. ‘जनरेशन झेड’ केवळ “ड्रिंक पार्ट्यां”ऐवजी शिकण्यावर किंवा सांघिक एकजुटीवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या नोमिकाई कार्यक्रमांना पाठिंबा देत आहे. नवीन पिढी या जपानी ‘नोमिकाई’ नाहीसे करत नाहीये, उलट त्यात बदल घडवत आहे. तरुण पिढी आता वैयक्तिक वेळ, आरोग्य आणि आर्थिक खर्चाबद्दल अधिक जागरूक आहे.