Knowledge : रेल्वे रुळांवर दोन्ही बाजूला खडी का असते ?

तुम्ही रेल्वे किंवा एक्स्प्रेस ट्रेनने अनेक वेळा प्रवास केला असेल. पण या प्रवासादरम्यान, रुळांच्या आजूबाजूला आणि खाली पसरलेले लहान-मोठे टोकदार दगड पाहिले आहेत का? हे दगड केवळ सजावटीसाठी किंवा जागा भरण्यासाठी टाकलेले नसतात. उलट, रेल्वेचे रूळ मजबूत, स्थिर आणि सुरक्षित ठेवण्यात या दगडांची अत्यंत महत्त्वाची भूमिका असते. रेल्वेच्या तांत्रिक भाषेत या दगडांना ‘बॅलास्ट’ (Ballast) असे म्हणतात. जगातील अनेक देशांच्या पारंपरिक रेल्वे मार्गांवर अशा प्रकारचे दगड पाहायला मिळतात. पण हे दगड नेमके कशासाठी वापरले जातात? त्यांचा आकार टोकदारच का असतो? आणि त्यांच्याशिवाय रेल्वे चालू शकत नाही का? चला, या सर्व प्रश्नांची उत्तरे जाणून घेऊया.

रेल्वे रुळांना मजबूत आधार देण्यासाठी

रेल्वेचे रूळ थेट जमिनीवर बसवलेले नसतात. त्यांची एक विशिष्ट रचना असते. सर्वात वर लोखंडी रूळ असतात. त्याखाली काँक्रीट किंवा लाकडाचे स्लीपर बसवलेले असतात. हे स्लीपर योग्य अंतरावर रुळांना आधार देतात. स्लीपरच्या खाली आणि आजूबाजूला खडीचा जाड थर टाकलेला असतो. यालाच बॅलास्ट म्हणतात. भारतीय रेल्वेच्या पारंपरिक ट्रॅकवर या खडीच्या थराची जाडी साधारणपणे 250 ते 350 मिमी असू शकते. मात्र, प्रत्यक्ष जाडी रेल्वे मार्गाचा प्रकार, वाहतुकीचा भार आणि अभियांत्रिकी मानकांनुसार बदलते. हा दगडांचा थर रुळांना योग्य स्थितीत ठेवण्यास मदत करतो. त्यामुळे ट्रेनच्या सततच्या वाहतुकीमुळे रूळ आणि स्लीपर सहजपणे सरकत नाहीत.

हजारो टन वजनाचा भार पसरवणे

एका लांब पल्ल्याच्या मालगाडीचे एकूण वजन हजारो टन असू शकते. एवढा मोठा भार थेट मातीवर पडल्यास जमीन दबू शकते आणि रेल्वे रुळांची पातळी बदलू शकते. बॅलास्टचा थर ट्रेनमुळे निर्माण होणारा भार स्लीपरमधून खालील जमिनीपर्यंत पसरवण्यास मदत करतो. त्यामुळे जमिनीवर एका ठिकाणी जास्त दबाव पडत नाही आणि रेल्वे मार्ग स्थिर राहण्यास मदत होते. यामुळे रुळांची योग्य पातळी आणि दिशा टिकवून ठेवणे सोपे होते. परिणामी, रेल्वे मार्गाची सुरक्षितता आणि टिकाऊपणा वाढतो.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, हे दगड रेल्वे रुळांना मजबूत आधार देऊन त्यांना स्थिर ठेवण्याचे काम करतात.

गोल किंवा गुळगुळीत दगडांऐवजी टोकदार दगडच का वापरले जातात?

रेल्वे रुळांखाली गोल आणि गुळगुळीत दगड टाकले, तर ते एकमेकांवर सहजपणे घसरू शकतात. ट्रेनच्या प्रचंड वजनामुळे आणि कंपनांमुळे त्यांची जागा बदलण्याची शक्यता वाढते. याउलट, टोकदार आणि कोनदार कडा असलेले दगड एकमेकांत घट्ट अडकतात. त्यामुळे त्यांच्यामध्ये अधिक घर्षण आणि परस्पर अडथळा निर्माण होतो. यामुळे संपूर्ण दगडांचा थर अधिक स्थिर राहतो. यासाठी ग्रॅनाइट, बेसाल्ट आणि क्वार्टझाइट यांसारख्या कठीण खडकांपासून तयार केलेली खडी वापरली जाऊ शकते.

पावसाचे पाणी लवकर वाहून जाण्यास मदत

रेल्वे रुळांच्या सुरक्षिततेसाठी पाण्याचा योग्य निचरा होणे अत्यंत आवश्यक असते. रुळांखाली पाणी साचल्यास माती कमकुवत होऊ शकते. त्यामुळे जमीन खचणे, रुळांची पातळी बदलणे आणि ट्रॅकची स्थिरता कमी होणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात. बॅलास्टमधील दगडांमध्ये लहान-मोठ्या पोकळ्या असतात. या पोकळ्यांमधून पावसाचे पाणी वाहून जाण्यास मदत होते. योग्य निचऱ्याची व्यवस्था असल्यास रुळांखाली पाणी साचण्याचा धोका कमी होतो. मात्र, कालांतराने धूळ, माती आणि इतर बारीक कण या पोकळ्यांमध्ये जमा होऊ शकतात. त्यामुळे पाण्याचा निचरा कमी होतो. म्हणूनच रेल्वे मार्गाची वेळोवेळी तपासणी आणि बॅलास्टची देखभाल करावी लागते.

ट्रेन रुळांवरून जाताना स्लीपर आणि त्याखालील जमिनीवर वारंवार धक्के बसतात. बॅलास्टचा थर या भाराचे वितरण करतो आणि ट्रॅकच्या रचनेला काही प्रमाणात लवचीक आधार देतो. त्यामुळे रुळांवर निर्माण होणारा भार नियंत्रित ठेवण्यास मदत होते. याचा फायदा रेल्वे मार्गाची स्थिरता टिकवून ठेवण्यासाठी होतो.

प्रत्येक रेल्वे मार्गावर दगड असतातच असे नाही!

आतापर्यंत आपण बॅलास्टचे महत्त्व समजून घेतले. पण आधुनिक रेल्वे तंत्रज्ञानात दगडांशिवाय तयार केलेले ट्रॅकही वापरले जातात. त्यांना ‘बॅलास्टलेस ट्रॅक’ किंवा ‘स्लॅब ट्रॅक’ असे म्हणतात. या प्रकारच्या ट्रॅकमध्ये पारंपरिक दगडांच्या थराऐवजी काँक्रीटच्या मजबूत स्लॅबवर रुळांना आधार दिला जातो. योग्य अभियांत्रिकी रचनेमुळे हा ट्रॅक स्थिर राहतो आणि त्याची देखभाल करण्याची गरज काही बाबतींत कमी होऊ शकते. अतिवेगवान ट्रेनच्या बाबतीत बॅलास्टमधील दगड सैल झाल्यास ते उडून नुकसान करू शकतात.