खाद्यपदार्थांच्या पॅकेटबाबत मोठा निर्णय! दिसणार तीन त्रिकोण, सुप्रीम कोर्टाने फटकारल्यानंतर FSSAIचा प्रस्ताव

डब्बाबंद खाद्यपदार्थांचा आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामाबाबत लवकरच एक मोठे पाऊल उचलले जाऊ शकते. फूड सेफ्टी अँड स्टँडर्ड्स अथॉरिटी ऑफ इंडिया म्हणजेच FSSAI ने सुप्रीम कोर्टात याबाबत एक शपथपत्र दाखल केले आहे. FSSAI ने पॅकेज्ड फूड प्रॉडक्ट्सवर लाल रंगाचे ६ कोन असलेले (हेक्सागोनल) चेतावणी चिन्ह लावण्याचा प्रस्ताव मांडला आहे. हे लेबल त्या खाद्यपदार्थांवर लावले जाईल ज्यात साखर, संतृप्त चरबी किंवा मीठाचे प्रमाण निश्चित मानकांपेक्षा जास्त असेल.

काय आहे प्रकरण?

हे शपथपत्र ज्या प्रकरणात दाखल झाले आहे ते FOPL (फ्रंट ऑफ पॅकेट वॉर्निंग लेबल) शी संबंधित आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर हे खाद्यपदार्थांच्या पॅकेटमध्ये जास्त चरबी (संतृप्त फॅट), साखर किंवा मीठाच्या प्रमाणाबाबत चेतावणी देण्याचे प्रकरण आहे. या वर्षी फेब्रुवारीत कोर्टाने पॅकेटच्या समोर स्पष्ट चेतावणी लिहिण्याबाबत पावले उचलण्याचे आदेश दिले होते. कोर्टाचे मत होते की असे चिन्ह पाहून लोक वस्तू खरेदी करताना योग्य आणि आरोग्यदायी गोष्ट निवडू शकतील.

कोर्टाचा कठोर दृष्टिकोन

१३ ऑगस्टला झालेल्या सुनावणीत न्यायमूर्ती जे. बी. पारडीवाला आणि न्यायमूर्ती के. विनोद चंद्रन यांनी देशात चेतावणी लेबल लावण्यात विलंब केल्याबद्दल FSSAI ला कठोर फटकारले होते. कोर्टाने म्हटले होते की FSSAI मोठ्या कंपन्या आणि कॉर्पोरेट घराण्यांच्या दबावाखाली येऊन देशातील लोकांच्या आणि मुलांच्या आरोग्याशी खेळत आहे.

FSSAI चा प्रस्ताव

कोर्टाच्या कठोरतेनंतर आता FSSAI ने सहा पृष्ठांचे शपथपत्र दाखल केले आहे. त्यात म्हटले आहे की डब्बाबंद खाद्यपदार्थांच्या पॅकेटवर आरोग्य चेतावणी चिन्ह लावले जाईल. हे पूर्णपणे स्पष्ट असेल, जेणेकरून सामान्य ग्राहक आणि मुले ते सहज समजू शकतील.

शपथपत्रात काय आहे?

-पॅकेटच्या समोरच्या भागावर लाल रंगाचे ६ कोन असलेले चिन्ह दिसेल.

-प्रॉडक्टमध्ये असलेल्या सामग्रीनुसार त्यावर “हाय फॅट”, “हाय शुगर” किंवा “हाय सॉल्ट” असे लिहिले जाईल.

-हानिकारक चरबी, सोडियम किंवा साखरेच्या पातळीचे निर्धारण करण्यासाठी इंडियन कौन्सिल फॉर मेडिकल रिसर्चच्या राष्ट्रीय पोषण संस्थेने २०२४ मध्ये निश्चित केलेल्या मानकांचा आधार घेतला जाईल.

-ही चेतावणी पॅकेटच्या मागे छापलेल्या न्यूट्रिशन टेबलच्या फॉन्टपेक्षा एक पॉइंट मोठ्या आकारात छापली जाईल, जेणेकरून ग्राहकांचे लक्ष लगेच वेधले जाईल.

२ टप्प्यांत लागू होणार प्रक्रिया

खाद्य उद्योगाला आपल्या उत्पादनांच्या फॉर्म्युल्यात सुधारणा करण्याची संधी देण्यासाठी आणि ग्राहकांना त्वरित माहिती उपलब्ध करून देण्यासाठी FSSAI ने दोन टप्प्यांची योजना तयार केली आहे –

पहिला टप्पा – ज्या खाद्यपदार्थांमध्ये फॅट, साखर आणि मीठ यापैकी दोन किंवा दोनपेक्षा जास्त घटक जास्त प्रमाणात आहेत, त्यांच्यावर लेबल लावणे अनिवार्य केले जाईल. यात गोड पेये समाविष्ट असतील.

दुसरा टप्पा – नियमाचा विस्तार अशा सर्व उत्पादनांपर्यंत केला जाईल ज्यात कोणताही एक घटक मर्यादेपेक्षा जास्त आढळेल.

नैसर्गिक उत्पादनांना मिळणार सूट

अशा उत्पादनांना ज्यात नैसर्गिकरित्या फॅट, मीठ किंवा साखर जास्त आहे किंवा जी फक्त एकाच घटकापासून (सिंगल इन्ग्रीडिएंट) बनलेली आहेत, त्यांना या नियमातून सूट दिली जाईल. यात तूप, खाद्यतेल, मीठ, साखर, गूळ आणि मध यांचा समावेश आहे.

कोर्ट निर्णय घेईल

यापूर्वी FSSAI ने आरोग्य चेतावणी छापण्याऐवजी पॅकेटवर फक्त एवढे लिहिण्याचा प्रस्ताव दिला होता की एखाद्या व्यक्तीसाठी दररोज किती फॅट, साखर आणि सोडियम आवश्यक आहे. यावर कोर्टाने तीव्र नाराजी व्यक्त केली होती. कोर्टाने म्हटले होते की सामान्य ग्राहक किंवा मुले अशा प्रकारची माहिती समजून त्याच्या आधारे निर्णय घेऊ शकतील का? कोर्टाच्या कठोरतेनंतर आता FSSAI ने नवीन प्रस्ताव दिला आहे. प्रकरणाची पुढील सुनावणी १० सप्टेंबरला होण्याची शक्यता आहे. कोर्टाच्या आदेशानुसारच ठरेल की हा प्रस्ताव लागू होईल की त्यात आणखी काही बदल केला जाईल.