शस्त्रपूजा आणि ‘दरबार नीती’, दसऱ्याच्या निमित्ताने सिंधिया राजघराण्याची गौरवशाली परंपरा पुन्हा जिवंत झाली

केंद्रीय मंत्री ज्योतिरादित्य एम. सिंधिया, हे महान मराठा योद्धे महाराजा महादजी सिंधिया यांचे वंशज आहेत, ते दरवर्षी दसऱ्याच्या सणानिमित्त महाराजांच्या पारंपरिक वेशभूषेत मराठा संस्कृती आणि परंपरांशी घट्ट नाते सांगणाऱ्या प्रथा परंपरांमध्ये सहभागी होतात. महादजी सिंधिया यांनी मुघल साम्राज्यावर मराठा सत्तेचे वर्चस्व प्रस्थापित केले होते आणि पहिल्या इंग्रज-मराठा संघर्षादरम्यान ब्रिटिश सैन्याविरुद्ध  मोठं लष्करी यश संपादन केले होते. दसऱ्याच्या उत्सवात शस्त्रपूजेला विशेष महत्त्व आहे. मराठा समाज आपल्या गौरवशाली लष्करी वारशासाठी, असामान्य युद्धकौशल्यासाठी आणि उत्कृष्ट रणनीतिक योजनेसाठी ओळखला जातो. हिंदवी स्वराज्याच्या स्थापनेमध्ये  या गुणांचं महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.

विद्वान मायकेल एच. ब्राउन यांनी सिंधिया मराठ्यांच्या इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण केले असून, त्यात ग्वाल्हेरच्या शासकांचे मूळ स्वरूप लष्करी नेतृत्व करणारे असे वर्णन केले आहे. सिंधिया राजघराण्याने लष्करी कौशल्याची एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा जपली आहे. पेशावरमधील विजय आणि पानिपतची तिसरी लढाई यांपासून ते पहिल्या व दुसऱ्या महायुद्धापर्यंत या परंपरेचा विस्तार झालेला दिसतो. या दोन्ही महायुद्धांमध्ये सिंधिया सैन्याने महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.  महाराजा जीवाजीराव एम. सिंधिया यांनी वयाच्या अवघ्या चौथ्या वर्षी लष्करी शिक्षणास सुरुवात केली. त्यांनी महाराणीच्या स्वतःच्या पायदळात दररोज एक रुपया वेतन घेणारा सामान्य सैनिक म्हणून देखील काम केले.

त्यांच्याविषयी फील्ड मार्शल के. एम. करिअप्पा यांनी लिहिले आहे की,  “दिवंगत महाराजांमध्ये वैयक्तिक आणि सार्वजनिक जीवनात कर्तव्य व जबाबदारीची उच्च जाणीव होती. त्यांच्यात विनोदबुद्धीचीही कमतरता नव्हती. आजच्या काळात दुर्मिळ झालेल्या अनेक गुणांचा त्यांच्यामध्ये सुंदर संगम होता. त्यांच्या वागणुकीतील आकर्षकपणा, पाहुण्यांप्रती आणि ज्येष्ठांप्रती असलेले शिष्टाचार, आपल्या जन्मजात प्रतिष्ठेला आणि सामाजिक स्थानाला साजेशी असलेली त्यांची साधी जीवनशैली, हे सर्व पाहणे अत्यंत आनंददायी होते. ते आपल्या सर्वांसाठी एक उत्तम आदर्श होते.” हेन्री जॉर्ज कीन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार, महादजी सिंधिया यांचे वर्णन विश्वसनीय सेनानी ‘असामान्य क्षमतेचे मुत्सद्दी आणि सैनिक’ असे केले आहे. इम्पीरियल गॅझेटियर ऑफ इंडियामध्येही त्यांच्या कर्तृत्वाचा उल्लेख आढळतो. मराठा राज्याच्या गुंतागुंतीच्या आणि दूरवर पसरलेल्या राजकीय घडामोडींमध्ये सक्रिय सहभाग घेत असताना महादजी सिंधिया यांनी संपूर्ण हिंदुस्थानात आपले महत्त्वपूर्ण स्थान निर्माण केले होते. त्यांच्या नेतृत्वाखालील एक लष्करी तुकडी शाहजहानच्या लाल किल्ल्यात बादशहावर लक्ष ठेवत असे.

फ्रान्समधील सावॉय येथील जनरल बेनोआ द बोएन यांच्या वंशातील काउंट गॅस्टन द बोएन यांनी भव्य जयविलास पॅलेसमध्ये केंद्रीय मंत्री सिंधिया यांची औपचारिक भेट घेऊन अभिवादन केले. अठराव्या शतकात महादजी महाराजांच्या लष्करी व्यवस्थेचे आधुनिकीकरण करणारे जनरल बेनोआ द बोएन हे बोएन घराण्याचे संस्थापक मानले जातात. त्यांच्या लष्करी सुधारणांमुळे जयपूर आणि जोधपूरसारख्या प्रतिस्पर्धी सत्तांविरुद्ध उल्लेखनीय विजय मिळवणे शक्य झाले. तसेच भारतातील मोठ्या भूभागावर सिंधिया घराण्याचे वर्चस्व प्रस्थापित होण्यासही त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.

द बोएन यांना वेगाने विस्तार पावणारी नवी लष्करी व्यवस्था उभारण्याचे श्रेय दिले जाते. त्यांनी महादजी सिंधिया यांच्यासाठी नियमित सैनिकांचा समावेश असलेले पहिले मोठे सैन्य उभे केले. उपखंडातील स्थानिक राजांच्या सैन्यव्यवस्थेत अशा प्रकारची संघटित रचना यापूर्वी क्वचितच पाहायला मिळाली होती. पुढे हैदराबादच्या निजामाने आणि काही प्रमाणात टिपू सुलतानानेही या संघटनात्मक पद्धतीचा स्वीकार केला.

सिंधिया यांच्या सेवेत असताना द बोएन यांचा दिवस पहाटे सुरू होत असे आणि त्यांचे काम मध्यरात्रीपर्यंत चालत असे. आपल्या पदाशी संबंधित विविध जबाबदाऱ्या ते स्वतः पार पाडत असत. त्यांच्या दैनंदिन कामकाजात शस्त्रांची तपासणी, परेड मैदानावर सैनिकांचा सराव आणि दिवसासाठी आदेश जारी करणे यांचा समावेश होता.

सैनिकांच्या भरतीसाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. आपल्या सैन्याच्या शस्त्रास्त्रांची आणि उपकरणांची रचना त्यांनी स्वतः केली होती. ते एकाच वेळी क्वार्टरमास्टर आणि अॅडज्युटंट जनरल म्हणूनही काम पाहत असत. वैद्यकीय विभाग आणि रुग्णवाहिका सेवेवर त्यांचे थेट नियंत्रण होते. या दोन्ही विभागांची व्यवस्था सुयोग्य आणि शिस्तबद्ध होती.

प्रशासकीय कामे आपल्या अधीनस्थांकडे सोपवण्याची त्यांची तयारी कमी असे. त्यांच्या स्वतंत्र स्वभावामुळे ते अनेक जबाबदाऱ्या स्वतःच पार पाडत आणि अधिकारांचे विकेंद्रीकरण करण्याबाबत सावध राहत. प्रचंड ऊर्जा आणि कठोर परिश्रम यांच्या जोरावर त्यांनी अनेक व्यक्तींचे काम एकट्याने करण्याची क्षमता दाखवून दिली. त्यांच्या कार्यपद्धतीमुळे इतरांमध्येही उत्साह आणि धैर्य निर्माण होत असे.

त्यांनी आपल्या अधीनस्थांमध्ये विलक्षण ऊर्जा आणि समर्पणाची भावना जागृत केली. अडथळे आणि संकटे समोर आली तरी त्यांचा दृढनिश्चय आणि बांधिलकी यांमुळे आव्हानांचे ठोस यशात रूपांतर झाले. महादजी महाराजांसाठी त्यांनी उभारलेले सुव्यवस्थित आणि शिस्तबद्ध सैन्य हे कुशल सेनापती म्हणून त्यांच्या रणनीतिक दूरदृष्टीचे आणि सक्षम प्रशासक म्हणून त्यांच्या वैयक्तिक समर्पणाचे प्रतीक होते.

ग्वाल्हेरचा दसरा

सिंधिया मराठा परंपरेत दसऱ्याला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी शस्त्रपूजेच्या माध्यमातून शस्त्रास्त्रांची पूजा केली जाते. सिंधिया सैन्य दसऱ्याच्या पारंपरिक समारंभांचा अविभाज्य भाग राहिले आहे. सिंधिया संस्थानाच्या जयाजी प्रताप या प्रकाशनातील दस्तऐवजांनुसार, ग्वाल्हेर सैन्याच्या तिसऱ्या पायदळ रेजिमेंटने जयविलास पॅलेसच्या प्रवेशद्वारावर महाराजा सिंधिया यांना औपचारिक मानवंदना दिली. कर्नल गणपतराव निंबाळकर यांच्या नेतृत्वाखालील ग्वाल्हेर पायदळाची ही तिसरी बटालियन पहिल्या महायुद्धादरम्यान पूर्व आफ्रिकेत तैनात होती. ग्वाल्हेरच्या दुसऱ्या पायदळ रेजिमेंटने ‘बाडा’ येथे महाराजा सिंधिया यांना औपचारिक मानवंदना दिली आणि सिंधिया संस्थानाचे गीत सादर केले. महाराजांसोबत सुरक्षा पथक म्हणून दुसऱ्या ग्वाल्हेर लान्सर्स या घोडदळाची एक तुकडी असे. दुसरी सिलेदारी घोडदळ रेजिमेंट, बी-बॅटरी, दुसरे ग्वाल्हेर लान्सर्स आणि इतर लष्करी तुकड्यांनी शहरातून औपचारिक मिरवणूक काढण्यात आली असा उल्लेख आढळतो.

आपल्या पूर्वजांच्या गौरवशाली परंपरेचा वारसा पुढे नेत केंद्रीय मंत्री ज्योतिरादित्य सिंधिया यांनी ग्वाल्हेर येथील गोरखी मंदिर आणि मांढरे वाली माता मंदिरात पूजा-अर्चा केली. यावेळी त्यांनी सिंधिया घराण्यातील शस्त्रास्त्रे आणि जुन्या शाही वाहनांचीही पारंपरिक पद्धतीने पूजा केली. जयविलास पॅलेसमध्ये सिंधिया रिसर्च सेंटर आणि सिंधिया स्कूलच्या विद्यार्थ्यांनी त्यांचे औपचारिक स्वागत केले.

दसऱ्याच्या पवित्र पर्वानिमित्त आणि महाराजा माधवराव सिंधिया यांच्या १५०व्या जयंतीच्या औचित्याने सिंधिया रिसर्च सेंटरने त्यांना ‘दरबार नीती’ (Durbar Policy) या विषयाशी संबंधित बारा खंडांतील दस्तऐवजांचा विस्तृत सारांश भेट दिला. याशिवाय, ज्योतिरादित्य सिंधिया यांनी  ग्वाल्हेरच्या दसरा मैदानावर आयोजित पारंपरिक ‘सीमोल्लंघन’ सोहळ्यातही सहभाग घेतला.

विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये सण आणि पारंपरिक विधी हे वेगवेगळ्या संस्कृतींमधील परस्पर आदानप्रदानाला प्रोत्साहन देण्याचे आणि राजनैतिक संबंध दृढ करण्याचे महत्त्वपूर्ण माध्यम ठरतात. भारतात दसरा हा असाच एक महत्त्वाचा सण आहे. या निमित्ताने अनेक माजी संस्थानिक घराण्यांचे वंशज पारंपरिक विधी आणि प्रथा जपतात तसेच आपल्या प्रदेशातील नागरिकांशी संवाद साधतात.

ग्वाल्हेर हे याचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. येथे राजघराण्याचे प्रमुख, जे ‘महाराजा’ ही पारंपरिक उपाधी धारण करतात, मराठा पद्धतीची पारंपरिक वेशभूषा परिधान करतात. ते नागरिकांशी दोन वेगवेगळ्या भूमिकांमधून संवाद साधतात—एक केंद्रीय मंत्री म्हणून आणि दुसरी मराठा सांस्कृतिक वारशाचे संरक्षक म्हणून. अशा पारंपरिक विधी अनेक देशांच्या राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग असतात. भारताच्या सांस्कृतिक व सभ्यताधारित राजनयामध्येही (Civilisational Diplomacy) त्यांचे विशेष महत्त्व आहे. या परंपरा ऐतिहासिक वारशाचे जतन करण्याबरोबरच सांस्कृतिक संबंध दृढ करण्यास आणि भावी पिढ्यांपर्यंत ऐतिहासिक स्मृती पोहोचविण्यास मदत करतात.