700 वर्षांचा इतिहास, तरीही गाण्याची जादू कायम; अमीर खुसरोंच्या रचनेवर शाहरुख खानही झाला फिदा

हिंदी सिनेसृष्टीत अशी अनेक गाणी आहेत, जी केवळ कानांना ऐकायला गोड वाटत नाहीत, तर मनालाही एक वेगळीच शांतता देतात. असंच एक प्रसिद्ध सूफी गाणं म्हणजे ‘दमादम मस्त कलंदर’. या गाण्याची धून तुम्ही दरगाहमध्ये, सूफी महफिलीत किंवा कव्वालीच्या कार्यक्रमात नक्कीच ऐकली असेल. हे गाणं सुरू होताच वातावरणात एक वेगळाच आध्यात्मिक रंग निर्माण होतो.

विशेष म्हणजे ‘दमादम मस्त कलंदर’च्या परंपरेचा संबंध अमीर खुसरो यांच्या नावाशी जोडला जातो. हे कलाम साधारण 13 व्या शतकातील सूफी परंपरेशी संबंधित असल्याचे विविध माध्यमांतील उल्लेखांमध्ये सांगितले जाते. पुढील काळात या रचनेमध्ये पंजाबी आणि सिंधी भाषेतील ओळींचाही समावेश झाला आणि ती सूफी संगीताचा महत्त्वाचा भाग बनली.

‘दमादम मस्त कलंदर’चा नेमका अर्थ काय?

या कलामातील प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी ‘दमादम मस्त कलंदर, अली दम-दम दे अन्दर’ ही ओळ येते. यामध्ये प्रत्येक श्वासात ईश्वराचे स्मरण आणि कलंदराच्या आध्यात्मिक मस्तीचा भाव व्यक्त केला जातो. ‘झूले लाल’, ‘शाहबाज कलंदर’ यांसारख्या उल्लेखांमुळे या रचनेला सूफी आणि लोकपरंपरेची जोड मिळते.

काळानुसार या प्रसिद्ध कलामाला अनेक गायकांनी आपल्या शैलीत सादर केलं. नुसरत फतेह अली खान, हंस राज हंस यांसारख्या कलाकारांच्या आवाजातूनही हे गाणं लोकप्रिय झालं. त्यामुळे एका जुन्या सूफी रचनेने अनेक पिढ्यांपर्यंत आपली लोकप्रियता कायम ठेवली.

बॉलिवूडमध्येही उमटला ‘मस्त कलंदर’चा सूर

‘दमादम मस्त कलंदर’चा प्रभाव बॉलिवूडवरही पाहायला मिळाला आहे. या प्रसिद्ध कलामाचा वेगवेगळ्या चित्रपटांमध्ये निरनिराळ्या पद्धतीने वापर करण्यात आला. ‘डेव्हिड’ आणि ‘डी-डे’ या चित्रपटांमध्येही त्याची वेगळी रूपं ऐकायला मिळाली.

तसंच, शाहरुख खानच्या ‘झिरो’ या 2018 मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातही या गाण्याचा समावेश करण्यात आला होता. या आवृत्तीला तनिष्क बागची यांनी संगीत दिलं, तर अल्तमाश फरीदी यांच्या आवाजाने त्याला वेगळीच रंगत आली.

आजही ‘दमादम मस्त कलंदर’ ऐकलं की सूफी संगीताची खास अनुभूती मिळते. शेकडो वर्षांची परंपरा, अध्यात्मिक भाव आणि आधुनिक संगीताचा स्पर्श यामुळे हे कलाम आजही रसिकांच्या मनात तितकंच लोकप्रिय आहे.