वयाच्या 21व्या वर्षी विधवा झाली, चुकून अभिनेत्री बनली आणि नंतर… मराठमोळ्या हिरोईनची कथा

बॉलिवूडमधील अशा अनेक अभिनेत्री आहेत ज्यांना इंडस्ट्रीमध्ये पाऊल टाकायचे नव्हते. मात्र, त्यांच्यावर ओढावलेल्या परिस्थितीमुळे त्यांना अभिनय क्षेत्रात यावे लागले. यामध्ये दुर्गा खोटे म्हणजेच वीटा लाड या देखील आहेत. बालपणी त्या वडिलांसोबत नाटक पाहण्यासाठी जायच्या आणि तिथूनच त्यांच्या मनात अभिनय व थिएटरची आवड निर्माण झाली. लहान वयात त्यांचे विश्वनाथ खोटे यांच्याशी लग्न झाले. त्यांना दोन मुलगे झाले. मात्र, अवघ्या २१ व्या वर्षी त्या विधवा झाल्या. त्या वेळी त्यांच्यासमोर मुलांची जबाबदारी होती आणि त्यांना आर्थिकदृष्ट्या स्वतःच्या पायांवर उभे राहावे लागणार होते. म्हणूनच त्यांनी चित्रपटांत काम करण्याचा निर्णय घेतला. तो निर्णय त्या काळात अत्यंत मोठा होता, कारण पारंपरिक आणि सन्माननीय कुटुंबांतील स्त्रियांसाठी चित्रपट उद्योगात जाणे समाज सहज स्वीकारत नव्हता.

१९३१ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘फरेबी जाल’ या चित्रपटाने दुर्गा खोटे यांच्या चित्रपट कारकिर्दीला सुरुवात झाली. पण हा चित्रपट प्रेक्षकांना आवडला नाही. चित्रपटाच्या वाईट प्रतिसादाचा परिणाम दुर्गा खोटे यांच्यावरही झाला. त्यांच्या आत्मचरित्रात ‘मी दुर्गा खोटे’नुसार, त्या वेळी लाड आणि खोटे कुटुंबे समाजात सन्माननीय मानली जात होती आणि चित्रपटात त्यांनी काम केल्याबद्दल आधीपासूनच चर्चा सुरू होती. चित्रपटाच्या अपयशानंतर महाराष्ट्रीय समाजाच्या एका भागाने नाराजी व्यक्त केली. परिस्थिती इतकी बिकट झाली की त्यांना घराबाहेर पडणेही कठीण होऊन बसले.

‘अयोध्येचा राजा’ने कारकिर्दीला दिशा दिली

दुर्गा खोटे यांच्या कारकिर्दीला खरी दिशा त्यानंतर मिळाली. त्यांनी १९३२ मध्ये ‘अयोध्येचा राजा’मध्ये तारामतीची भूमिका साकारली. हा मराठी सिनेमातील महत्त्वाच्या चित्रपटांपैकी एक मानला जातो. त्यानंतर त्यांनी ‘माया मच्छिंद्र’, ‘अमर ज्योति’, ‘भारत मिलाप’, ‘सीता’ आणि ‘पृथ्वी वल्लभ’ यांसारख्या चित्रपटांत काम केले. हळूहळू त्या सन्माननीय कलाकार म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. ‘मुघल-ए-आजम’मध्ये जोधाबाई, ‘भारत मिलाप’मध्ये कैकेयी, ‘बिदाई’, ‘बावर्ची’, ‘बॉबी’, ‘अभिमान’ आणि ‘करज’ यांसारख्या चित्रपटांतील त्यांच्या भूमिका आजही लक्षात राहतात. ‘बिदाई’साठी त्यांना फिल्मफेअर बेस्ट सपोर्टिंग अॅक्ट्रेस पुरस्कार मिळाला.

१९८३ मध्ये आला शेवटचा चित्रपट

दुर्गा खोटे यांना १९६८ मध्ये पद्मश्री आणि १९८३ मध्ये दादासाहेब फाळके पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. भारत सरकारच्या डायरेक्टरेट ऑफ फिल्म फेस्टिव्हलच्या नोंदीतही १९८३ च्या दादासाहेब फाळके पुरस्काराच्या विजेत्या म्हणून त्यांचे नाव नोंदवले आहे. दुर्गा खोटे यांनी केवळ अभिनयापुरतेच स्वतःला मर्यादित ठेवले नाही. त्यांनी १९३७ मध्ये ‘साथी’ या चित्रपटाचे निर्माण आणि दिग्दर्शनही केले. नंतरच्या वर्षांत त्यांनी जाहिराती, डॉक्युमेंटरी आणि टीव्ही प्रकल्पांवरही काम केले. त्यांचा शेवटचा चित्रपट ‘दौलत के दुश्मन’ १९८३ मध्ये आला. २२ सप्टेंबर १९९१ रोजी ८६ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.