टोमॅटो स्वस्त झाला तरी ग्राहकांना दिलासा का नाही? शेतकरी ते किरकोळ विक्रेता, मधल्या साखळीचं गणित काय?
Farmers Sell Tomatoes at Throwaway Prices: शेतकऱ्याला कवडीमोल भाव मिळत आहे. पण ग्राहकांना महाग टोमॅटो मिळतो. टोमॅटोच्या एका किलोमागचं अर्थकारण समोर आले आहे.

गोपाळ नावाच्या शेतकऱ्याच्या छोट्या शेतात एका रोपावर हा टोमॅटो वाढतो. जून महिन्यातील एका सकाळी, तो लाल आणि घट्ट टोमॅटो तोडून इतर हजारो टोमॅटोसोबत एका क्रेटमध्ये ठेवला जातो. त्याच दिवशी, ३० किलोमीटर दूर असलेल्या ‘मंडी’मध्ये टोमॅटोची इतकी मोठी आवक होते की, ते विकत घ्यायला कोणीही तयार नसते. गोपाळला मिळणारी किंमत इतकी कमी असते की, त्यातून ट्रकने माल पोहोचवण्याचा खर्चही निघत नाही. संध्याकाळपर्यंत, शेजारील काही शेतकऱ्यांनी आपले टोमॅटोचे क्रेट रस्त्याच्या कडेला फेकून दिले असतात.
शेवटी गोपाळला आपला माल अत्यंत कवडीमोल किमतीत विकावा लागतो. कारण टोमॅटो जास्त काळ टिकू शकत नाहीत आणि गोपाळलाही थांबणे परवडत नाही. त्याच्यावर कर्जाचा डोंगर असतो. तीन महिने आधी, मार्च महिन्यात, हेच टोमॅटो १०० रुपये प्रति किलो दराने विकले जात होते. ही किंमत इतकी जास्त होती की अनेक कुटुंबांनी स्वयंपाकात टोमॅटो वापरणेच बंद केले होते. तरीही, जून महिन्यात जेव्हा शेतकऱ्याला नुकसान सोसावे लागते, तेव्हा स्थानिक किरकोळ दुकानांमधील किमती मात्र फारशा कमी होत नाहीत.
ज्या जगात किमती पूर्णपणे मागणी आणि पुरवठ्याच्या नियमांनुसार ठरतात, तिथे या दोन्ही परिस्थिती एकाच वेळी घडणे शक्य नसायला हवे. पण भारतात मात्र दर काही हंगामांनंतर असे घडताना दिसते. म्हणूनच, शेतातून ग्राहकाच्या ताटापर्यंत नक्की काय घडते, याचा तपास करण्याचा निर्णय रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने घेतला. त्यांच्या संशोधकांनी अशा तीन भाज्यांचा अभ्यास केला ज्यांच्या किमतीत सर्वाधिक चढ-उतार होतात. टोमॅटो, कांदा आणि बटाटा. त्यांचे निष्कर्ष सांगायला सोपे असले तरी, लक्षात ठेवण्यासारखे आहेत. अंतिम ग्राहकाने दिलेल्या किमतीपैकी केवळ एक तृतीयांश हिस्सा शेतकऱ्याला मिळतो.
उर्वरित रक्कम मध्यस्थांकडे जाते. जे लोक हा माल गोळा करतात, त्याची वाहतूक करतात, साठवणूक करतात आणि घाऊक किंवा किरकोळ बाजारात विकतात. तुलना करायची झाल्यास, दुग्धव्यवसाय करणाऱ्या शेतकऱ्याला दुधाच्या अंतिम किरकोळ किमतीपैकी सुमारे ७० टक्के रक्कम मिळते. जर एखाद्या कुटुंबाने एक किलो टोमॅटोसाठी ३० रुपये मोजले, तर ते पिकवणाऱ्या शेतकऱ्याच्या हातात कदाचित फक्त १० रुपयेच येतात.
मात्र, केवळ मध्यस्थांना दोष देणे अन्यायकारक ठरेल. भाज्या लवकर खराब होणाऱ्या (नाशवंत) असतात. हा माल खराब होण्यापूर्वी तो निवडणे, वाहनात भरणे, थंड वातावरणात ठेवणे आणि विकणे आवश्यक असते. उत्पन्नाचा मोठा हिस्सा प्रत्यक्ष खर्च भागवण्यासाठी खर्च होतो—जसे की वाहतूक, बर्फ, साठवणूक, दुकानाचे भाडे आणि प्रवासात खराब होणाऱ्या मालाचे मूल्य. पुरवठा साखळीतील प्रत्येक टप्प्यावर नफ्याचे विभाजन कसे होते, याचा सविस्तर अभ्यास उपलब्ध नसल्यामुळे, नेमका कोणाला सर्वाधिक वाटा मिळतो, हे निश्चितपणे सांगणे कठीण आहे.
मात्र, इतके नक्की की, ही व्यवस्था एका विशिष्ट क्षमतेला बक्षीस देते आणि ती क्षमता म्हणजे ‘लोभ’ नव्हे, तर ‘प्रतीक्षा करण्याची क्षमता’ होय. गोपालकडे ना शीतगृह आहे, ना अतिरिक्त भांडवल. तो आपला शेतमाल काढणीच्या दिवशीच विकून टाकतो आणि त्याच्या आसपासचे इतर शेतकरीही असेच करतात. नेमक्या याच दिवशी बाजारात भाव सर्वात कमी असतात. ज्या व्यापाऱ्याकडे शीतगृह आणि अतिरिक्त भांडवल असते, तो हा माल काही आठवडे साठवून ठेवू शकतो आणि भाव वाढल्यावर तो विकू शकतो. माल तोच असतो, शेतही तेच असते; पण जे लोक प्रतीक्षा करू शकतात, त्यांना अधिक नफा मिळतो.
बाजारपेठेला अनेकदा खरेदीदार आणि विक्रेते यांच्यातील स्पर्धा मानले जाते, परंतु नाशवंत मालाच्या बाबतीत, ही स्पर्धा ‘प्रतीक्षा करण्याचा खर्च’ सहन करू शकणारे आणि तो न सहन करू शकणारे यांच्यात असते. हीच ‘अधीरता’ किमतींमधील चढ-उतारांचे कारण ठरते, ज्याच्या बातम्या आपण वाचतो. जेव्हा एखादी भाजी महाग होते, तेव्हा अनेक शेतकरी ती बातमी ऐकून तीच भाजी लावण्याचा निर्णय घेतात. काही महिन्यांत बाजारात मालाचा प्रचंड पुरवठा होतो आणि भाव कोसळतात. पुढच्या हंगामात, निराश झालेले शेतकरी लागवड कमी करतात. परिणामी निर्माण होणाऱ्या तुटवड्यामुळे भाव पुन्हा वाढतात आणि हे चक्र पुन्हा सुरू होते.
एका अर्थाने, किमती शेतकऱ्यांना चुकीचा धडा देतात, कारण ‘काय लावायला हवे होते’ याची माहिती त्यांना लागवडीचा हंगाम संपल्यानंतर मिळते. उष्णतेची लाट किंवा आठवडाभर पडणारा मुसळधार पाऊस काही दिवसांतच पीक नष्ट करू शकतो, ज्यामुळे हे चक्र अधिक अस्थिर बनते. याचे परिणाम सर्वांवर सारखे होत नाहीत. ज्या कुटुंबांचे दैनंदिन बजेट अत्यंत मर्यादित असते, त्यांना किमतीत झालेली एक रुपयाची वाढही तीव्रतेने जाणवते; विशेषतः गरीब कुटुंबे, जी आपल्या उत्पन्नाचा मोठा हिस्सा अन्नावर खर्च करतात, त्यांच्यावर याचा सर्वाधिक भार पडतो.
दुसरीकडे, भाव पडल्यास शेतकऱ्यांचे नुकसान होते. शेतीपासून दूर राहणाऱ्या कुटुंबांवरही याचा परिणाम होतो, कारण भारतीय कुटुंबांच्या एकूण खर्चात अन्नावर होणारा खर्च मोठा असतो. जेव्हा भाजीपाल्याचे भाव वाढतात, तेव्हा एकूण किमतींचा निर्देशांक उंचावतो, ज्याचा परिणाम सर्वांसाठी असलेल्या कर्जाच्या व्याजदरांवरही होऊ शकतो. एक छोटासा टोमॅटोही महत्त्वाच्या आर्थिक निर्देशकांवर प्रभाव पाडू शकतो.
रिझर्व्ह बँकेच्या एका अभ्यासात काही उपाय सुचवण्यात आले आहेत, जे कदाचित वरवर पाहता फारसे आकर्षक वाटणार नाहीत; परंतु ते अत्यंत प्रभावी ठरू शकतात. यामध्ये विपणन (मार्केटिंग) प्रणालीत सुधारणा करणे, साठवणूक आणि प्रक्रिया पायाभूत सुविधा अधिक सक्षम करणे, तसेच अति उष्णता आणि अनिश्चित पावसाचा सामना करू शकतील अशा पिकांच्या वाणांवर अधिक संशोधन करणे यांचा समावेश आहे. हे बदल हळूहळू घडणारे असले, तरी त्यांची कल्पना करणे कठीण नाही. उदाहरणार्थ, गावात शीतगृह उपलब्ध असल्यास, शेतकऱ्याला आपला माल विकण्यासाठी केवळ तीन तासांची घाई करण्याऐवजी, तीन दिवस वाट पाहण्याची संधी मिळते.
तसेच, लहान स्तरावरील प्रक्रिया युनिट जेथे अतिरिक्त टोमॅटोपासून प्युरी तयार केली जाऊ शकते. ते उत्पादनाचे अतिप्रमाण हाताळण्यासाठी एक उत्तम पर्याय ठरते. अशा प्रकारच्या उपाययोजनांमुळे शेतकऱ्यांवर आपला माल त्वरित विकण्याचा दबाव कमी होतो, ज्यामुळे कोणाचेही नुकसान न होता बाजारपेठ अधिक न्याय्य बनते. गोपाळच्या शेतातील टोमॅटोचा प्रवास सुरू होतो. तो ट्रकमधून घाऊक बाजारपेठेत आणि शीतगृहात पोहोचतो, आणि शेवटी शहरातील एका दुकानातील काउंटरवर येतो.
तिथे एक महिला तो टोमॅटो उचलते, नीट तपासून पाहते आणि आपल्या पिशवीत ठेवते. या पुरवठा साखळीतील प्रत्येक घटकाने आपला नफा मिळवलेला असतो. ती महिला त्याचे पैसे देते, पण ज्या शेतात तो टोमॅटो पिकला, त्याबद्दल तिला काहीही विचार येत नाही. जेव्हा तुम्ही एक किलो कांद्यासाठी पैसे देता, तेव्हा तुम्हाला काय वाटते. त्या पैशांचा सर्वात मोठा हिस्सा कोणाला मिळतो?