मंदिर व्यवस्थापनाचा अभ्यास कसा करतात? नोकरीच्या संधी आहेत का? जाणून घ्या

वाढती धार्मिकता आणि वाढती मंदिर अर्थव्यवस्था यामुळे मंदिरे आता केवळ व्यवस्थापनातच नव्हे, तर व्यवस्थापन, नियोजन, कार्यक्रम यातही पारंगत होतील, अशी माणसे सुसज्ज होतील, असे दिसते. हा एक असा अभ्यास आहे ज्याबद्दल आतापर्यंत ऐकले गेले नसेल. या संकल्पनेवर आधारित हे जगातील पूर्णपणे नवीन प्रकारचे शिक्षण असेल. कदाचित हे अभ्यास काळाची गरज बनले आहे. यावर्षी एप्रिलपासून वाराणसीत याची सुरुवात होणार आहे.

अलीकडच्या काही वर्षांत भारतातील धार्मिक अर्थव्यवस्थेत लक्षणीय वाढ झाली आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे धार्मिक पर्यटनात झालेली वाढ. नॅशनल सॅम्पल सर्व्हे ऑर्गनायझेशनने 2022 मध्ये जाहीर केलेल्या आकडेवारीनुसार, भारताची अर्थव्यवस्था देशाच्या अर्थव्यवस्थेत सुमारे 3.02 लाख कोटी रुपयांचे योगदान देत होती, जी त्यावेळी सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या सुमारे 2.32 टक्के होती.

2023 मध्ये भारताने 18.89 दशलक्ष आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांचे स्वागत केले आणि पर्यटनातून 28.07 अब्ज डॉलर्सचे परकीय चलन उत्पन्न मिळवले. 2028 पर्यंत पर्यटन आणि हॉस्पिटॅलिटी उद्योगाला 50,000 कोटी रुपयांहून अधिक महसूल मिळण्याची अपेक्षा आहे. धार्मिक पर्यटनाचा यात मोठा वाटा आहे, कारण भारतातील सुमारे 60 टक्के पर्यटन धार्मिक आणि आध्यात्मिक स्थळांशी संबंधित आहे.

विशेष अभ्यासक्रम सुरू करण्याची योजना

बनारसच्या संपूर्णानंद संस्कृत विद्यापीठाने या क्षेत्रात विशेष अभ्यासक्रम सुरू करण्याची योजना आखली आहे. अर्चक (पुजारी), ज्योतिषी अशा मंदिरांमध्ये व्यवस्थापन किंवा धार्मिक कार्यात करिअर करू इच्छिणाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्यासाठी हा अभ्यासक्रम तयार करण्यात आला आहे. पारंपरिक संस्कृत ज्ञान आणि आधुनिक व्यवस्थापन कौशल्य यांची सांगड घालून विद्यार्थ्यांना तयार करणे हे विद्यापीठाचे उद्दिष्ट आहे, जेणेकरून ते मंदिरे चालविण्यास हातभार लावू शकतील.

या अभ्यासक्रमाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना कर्मकांड, ज्योतिष शास्त्र आणि मंदिर प्रशासनाशी संबंधित कौशल्ये शिकवली जातील, जेणेकरून त्यांना रोजगाराच्या संधी मिळू शकतील. संपूर्णानंद संस्कृत विद्यापीठ, वाराणसी जगात पूर्णपणे नवीन प्रकारचा अभ्यासक्रम सुरू करत आहे.

या अभ्यासक्रमाची नोंदणी 1 एप्रिल 2025 पासून सुरू झाली आहे. हा तीन महिने, सहा महिन्यांचा आणि वार्षिक अभ्यासक्रम असेल. 1 एप्रिल ते 15 मे या कालावधीत ऑनलाइन प्रवेश घेता येणार आहेत. प्रवेशासाठी कोणतीही विशेष पात्रता निश्चित केलेली नाही.

यात काय शिकवले जाईल?

• मंदिर बांधणीची तत्त्वे
• मूर्ती अभिषेक आणि अभिषेकाच्या पद्धती
• वास्तुशास्त्राचे नियम
• गर्दी व्यवस्थापन
• वास्तुशास्त्र मंदिरासाठी भूखंड निवड आणि बांधकामाची तत्त्वे

जगात पहिल्यांदाच असे केले जात आहे का?

जगात अनेक प्रकारचे धार्मिक अभ्यास आणि धर्मशास्त्राशी संबंधित अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत, मंदिर व्यवस्थापनावर प्रथमच असा अभ्यास केला जात आहे. या माध्यमातून मंदिर व्यवस्थापन क्षेत्रातील सुशिक्षित आणि प्रशिक्षित व्यावसायिकांची नवी पिढी तयार होणार आहे.