भविष्य घडवण्यात जन्माचे योगदान किती? एका अस्वस्थ करणाऱ्या सत्याचा शोध…

ग्रामीण बिहारमधील एक मुलगा आणि शहरी बेंगळुरूमधील एक मुलगा या दोघांनाही अनेकदा हितचिंतक प्रौढांकडून असे सांगितले जाते की, ‘कठोर परिश्रम’ ही एक अशी गोष्ट आहे जी सर्वांना समान संधी देते. म्हणजेच एखाद्या व्यक्तीचे भविष्य त्याच्यातील कौशल्य आणि प्रयत्नांवर अवलंबून असते. जरी दोन्ही मुलांनी सारखेच कठोर परिश्रम घेतले, तरी त्यांच्या आयुष्याचे परिणाम पूर्णपणे वेगळे असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. या विषयावरील आकडेवारी ‘गुणवत्ते’बद्दल होणाऱ्या सामान्य चर्चांच्या तुलनेत अधिक अचूक आणि वास्तववादी आहे.

‘आंतरपिढी गतिशीलता’ म्हणजेच मुलाची आर्थिक स्थिती त्याच्या पालकांच्या आर्थिक स्थितीवर किती अवलंबून असते. याचा अभ्यास करणाऱ्या अर्थतज्ज्ञांच्या मते, भारतात सर्वात गरीब २० टक्के कुटुंबांत जन्मलेल्या मुलांपैकी केवळ ३ टक्के मुलेच प्रौढ झाल्यावर सर्वात श्रीमंत २० टक्के गटात पोहोचू शकतात. याउलट, त्याच गरीब गटात जन्मलेल्या ५२ टक्के मुलांची आर्थिक स्थिती बदलत नाही; ते ज्या आर्थिक वर्गात जन्माला आले, त्याच वर्गात अडकून राहतात. दुसरीकडे, सर्वात श्रीमंत २० टक्के कुटुंबांत जन्मलेल्या मुलांपैकी ५४ टक्के मुले त्याच उच्च आर्थिक गटात कायम राहतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, व्यक्तीच्या जन्माच्या परिस्थितीचा त्याच्या भविष्यावर इतका मोठा प्रभाव असतो, जो मान्य करायला अनेक लोक तयार नसतात. अर्थतज्ज्ञ यासाठी ‘इंटरजनरेशनल अर्निंग्ज इलास्टिसिटी’ नावाचे एक तांत्रिक परिमाण वापरतात. हे परिमाण दर्शवते की, वडिलांचे उत्पन्न त्यांच्या मुलाच्या उत्पन्नावर किती प्रमाणात प्रभाव पाडते. जर याचे मूल्य ‘शून्य’ असेल, तर याचा अर्थ असा की जन्माचा भविष्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. म्हणजेच, व्यक्तीच्या मूळ पार्श्वभूमीचा विचार न करता सर्वांना पूर्णपणे समान संधी उपलब्ध आहेत.

जर याचे मूल्य ‘एक’ असेल, तर याचा अर्थ असा की जन्मामुळेच सर्व काही निश्चित होते. म्हणजेच, सामाजिक किंवा आर्थिक स्तरावर कोणतीही हालचाल शक्य नाही. भारतात, अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती प्रवर्गाबाहेरील कुटुंबांसाठी हे मूल्य सुमारे ०.६१ आहे, तर अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींच्या कुटुंबांसाठी ते ०.५५ इतके आहे. तुलनेसाठी, अमेरिकेसाठी हा आकडा सुमारे ०.४ आहे, चीनसाठी सुमारे ०.५ आहे, आणि प्रामुख्याने श्रीमंत राष्ट्रांचा समावेश असलेल्या ‘ओईसीडी’ देशांच्या गटासाठी हा सरासरी आकडा सुमारे ०.३८ इतका आहे.

या निकषानुसार, भारताची आर्थिक गतिशीलता केवळ श्रीमंत देशांच्याच नव्हे, तर चीनच्या तुलनेतही खूप मागे आहे. ज्या देशासोबत भारताची आर्थिक वाढीच्या संदर्भात वारंवार तुलना केली जाते. व्यवसायाच्या बाबतीतही अशीच गुंतागुंतीची स्थिती दिसून येते. १९८४ मध्ये जन्मलेल्यांपैकी, ज्यांच्या वडिलांचे व्यवसाय ‘व्हाईट-कॉलर’ होते. अशा मुलांपैकी ३९.३ टक्के मुले स्वतःही अशाच प्रकारच्या व्यवसायात पोहोचली.

याउलट अकुशल कामगारांच्या मुलांपैकी केवळ ४.९ टक्के आणि शेतकऱ्यांच्या मुलांपैकी केवळ ६.४ टक्के मुलेच ‘व्हाईट-कॉलर’ पदांपर्यंत पोहोचू शकली. दुसरीकडे, अकुशल कामगार कुटुंबांत जन्मलेल्यांपैकी ५८.५ टक्के लोक आजही त्याच प्रकारच्या कामात अडकलेले आहेत. हे चित्र व्यक्तीच्या वैयक्तिक निवडीपेक्षा, एका पिढीतून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित होणाऱ्या आणि स्वतःलाच टिकवून ठेवणाऱ्या कठोर सामाजिक रचनेचे निदर्शक आहे.

भौगोलिक स्थान या विषमतेला अधिक गडद करते. ग्रामीण शेतकरी कुटुंबांतील मुलांपैकी केवळ १०.५ टक्के मुले लिपिक किंवा तत्सम व्यवसायांत काम करतात; तर शहरी भागातील, बऱ्यापैकी समान परिस्थितीतून आलेल्या मुलांच्या बाबतीत हे प्रमाण २६.८ टक्के इतके आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, एखाद्या व्यक्तीचे राहण्याचे ठिकाण तिच्या आर्थिक भविष्याला अशा वळणावर आकार देते, जिथे स्वतःचे भविष्य घडवण्याची खऱ्या अर्थाने संधी मिळण्याआधीच तिचे भविष्य निश्चित झालेले असते.

दोन तरुणांचा विचार करा. एक अशा शहरात वाढतो जिथे शाळा उत्तम प्रकारे चालतात, इंग्रजी माध्यमाचे शिक्षण उपलब्ध आहे, नातेवाईक कार्यालयीन वातावरणात काम करतात. ज्यामुळे मुलाला मुलाखत कशी असते, याची कल्पना येते आणि स्थानिक बाजारपेठेत कार्यालयीन नोकऱ्यांच्या संधीही उपलब्ध आहेत. दुसरा तरुण अशा गावात वाढतो जिथे जवळची माध्यमिक शाळा गाठण्यासाठी एक तास लागतो, ज्याच्या संपूर्ण विस्तारित कुटुंबात कोणीही कधीही कार्यालयीन नोकरी केलेली नाही आणि जिथे स्थानिक अर्थव्यवस्थेत शेती किंवा अकुशल मजुरीव्यतिरिक्त इतर फारसे पर्याय उपलब्ध नाहीत. यापैकी कोणत्याही तरुणाने स्वतःच्या सुरुवातीच्या परिस्थितीची निवड केलेली नसते.

दोघेही कदाचित समान जिद्दीने काम करत असतील, तरीही त्यांच्यासमोर असलेले मार्ग पूर्णपणे भिन्न आहेत आणि केवळ वैयक्तिक प्रयत्नांच्या जोरावर या दरीला पूर्णपणे भरून काढणे शक्य नाही.
हा युक्तिवाद कठोर परिश्रम किंवा महत्त्वाकांक्षेच्या विरोधात नाही. उलट, ज्या परिस्थितीत एखादी व्यक्ती जन्माला येते, त्या संदर्भात हे दोन्ही गुण अत्यंत महत्त्वाचे ठरतात. हे खरं तर सुरुवातीच्या परिस्थितीबद्दल प्रामाणिक राहण्याचे आवाहन आहे. त्याचबरोबर, हे मान्य करणेही आवश्यक आहे की ग्रामीण भागातील शिक्षण, शिकाऊ उमेदवारी कार्यक्रम, स्थलांतरासाठी मिळणारा पाठिंबा आणि शहरी-ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील दरी भरून काढण्याचे प्रयत्न यांसारखी राष्ट्रीय धोरणे तितकीच महत्त्वाची आहेत, जितकी एखाद्या व्यक्तीची स्वतःची जिद्द.

स्थलांतराच्या आकडेवारीतून एक महत्त्वाची बाब समोर येते: भारतातील अंतर्गत स्थलांतरितांपैकी केवळ १४.७ टक्के लोक असे सांगतात की त्यांनी रोजगारासाठी स्थलांतर केले आहे; महिलांच्या बाबतीत तर हे प्रमाण केवळ २ टक्के इतके कमी आहे. आर्थिक संधींच्या शोधात होणारे स्थलांतर—ज्या माध्यमातून अनेक देशांमधील कुटुंबांनी पिढ्यानपिढ्या आपली परिस्थिती सुधारली आहे—अशा प्रकारे स्थलांतर करणाऱ्या भारतीयांचे प्रमाण अजूनही खूप कमी आहे, आणि महिलांमध्ये तर हे प्रमाण अधिकच नगण्य आहे.

हे वाचणाऱ्या प्रत्येक नागरिकासाठी, खरा प्रश्न असा नाही की ‘गुणवत्ता आणि कष्ट’ महत्त्वाचे आहेत का कारण ते नक्कीच महत्त्वाचे आहेत. खरा प्रश्न हा आहे की, ज्या देशात ही गुणवत्ता घडते, तिथली व्यवस्था अशी आहे का, जी एखाद्या व्यक्तीला ती कोणत्याही कुटुंबात, गावात किंवा उत्पन्न गटात जन्माला आली असली तरीही तिच्या पात्रतेनुसार प्रगती करण्याची संधी देते?