फिटनेस ट्रेंड वाढला, पण प्रोटीन पावडर किती सुरक्षित? जाणून घ्या सत्य

आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत फिटनेस आणि बॉडी बिल्डिंगबद्दल लोकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात जागरूकता वाढली आहे. जिममध्ये जाणारे तरुण, खेळाडू तसेच वजन कमी करण्याचा प्रयत्न करणारे अनेकजण प्रोटीन पावडरचा वापर करू लागले आहेत. सोशल मीडियावर फिटनेस इन्फ्लुएन्सर्स आणि जाहिरातींमुळे प्रोटीन सप्लिमेंट्स अधिक लोकप्रिय झाले आहेत. मात्र “जास्त प्रोटीन म्हणजे जास्त ताकद” ही समजूत नेहमीच योग्य नसते, असे तज्ज्ञ सांगतात. शरीराला आवश्यक त्या प्रमाणातच प्रोटीनची गरज असते आणि त्यापेक्षा जास्त सेवन केल्यास आरोग्यावर दुष्परिणाम होऊ शकतात. त्यामुळे प्रोटीन पावडर किती प्रमाणात घ्यावी आणि ती प्रत्येकासाठी सुरक्षित आहे का, याबद्दल आहारतज्ज्ञांनी महत्त्वपूर्ण माहिती दिली आहे.

प्रोटीन हे शरीरासाठी अत्यंत आवश्यक पोषकतत्त्व मानले जाते. स्नायूंची वाढ, ऊतींची दुरुस्ती, हार्मोन्सचे संतुलन आणि रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत ठेवण्यासाठी प्रोटीन महत्त्वाची भूमिका बजावते. शरीरातील पेशींची निर्मिती आणि दुरुस्ती करण्यासाठीही प्रोटीन आवश्यक असते. त्यामुळे व्यायाम करणाऱ्या लोकांना किंवा खेळाडूंना प्रोटीनची गरज सामान्य व्यक्तीपेक्षा अधिक असू शकते. मात्र याचा अर्थ असा नाही की अमर्याद प्रमाणात प्रोटीन पावडर घेणे शरीरासाठी फायदेशीर ठरेल. तज्ज्ञांच्या मते, नैसर्गिक अन्नातून मिळणारे प्रोटीन सर्वात सुरक्षित आणि प्रभावी मानले जाते.

आहारतज्ज्ञांच्या मते, एखाद्या व्यक्तीला दररोज किती प्रोटीनची गरज आहे हे त्याचे वय, वजन, शारीरिक हालचाल आणि आरोग्य स्थिती यावर अवलंबून असते. सामान्यतः एका निरोगी प्रौढ व्यक्तीला प्रति किलो वजनामागे सुमारे ०.८ ते १ ग्रॅम प्रोटीनची गरज असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचे वजन ६० किलो असेल तर त्याला दिवसाला साधारण ४८ ते ६० ग्रॅम प्रोटीन पुरेसे असू शकते. मात्र व्यायाम करणारे किंवा बॉडी बिल्डिंग करणाऱ्या व्यक्तींना यापेक्षा अधिक प्रोटीनची गरज भासू शकते. तरीही कोणत्याही सप्लिमेंटचा वापर डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांच्या सल्ल्याशिवाय करणे धोकादायक ठरू शकते. तज्ज्ञांच्या मते, शरीराच्या गरजेपेक्षा अधिक प्रोटीन घेतल्यास त्याचा ताण मूत्रपिंडांवर आणि यकृतावर येऊ शकतो. शरीर अतिरिक्त प्रोटीन साठवून ठेवत नाही, त्यामुळे त्याचे विघटन करून ते बाहेर टाकण्याची प्रक्रिया सुरू होते. ही प्रक्रिया सतत वाढल्यास किडनीवर ताण येण्याची शक्यता असते. काही लोकांमध्ये अपचन, गॅस, पोटफुगी, मळमळ किंवा बद्धकोष्ठतेसारख्या समस्या दिसू शकतात. काही प्रकरणांमध्ये निर्जलीकरणाचा धोका वाढतो. त्यामुळे “जास्त घेतले तर अधिक फायदा होईल” हा विचार चुकीचा असल्याचे तज्ज्ञ स्पष्ट करतात. तज्ज्ञ सांगतात की प्रत्येक व्यक्तीला प्रोटीन पावडरची गरज असतेच असे नाही. जर एखादी व्यक्ती संतुलित आहार घेत असेल आणि त्याच्या आहारात डाळी, दूध, अंडी, पनीर, कडधान्ये, मासे किंवा चिकनसारखे प्रोटीनयुक्त पदार्थ असतील, तर स्वतंत्र सप्लिमेंटची गरज कमी असू शकते. अनेक लोक जाहिराती पाहून किंवा मित्रांच्या सल्ल्यावरून प्रोटीन पावडर घेण्यास सुरुवात करतात. मात्र शरीराच्या गरजा न समजता घेतलेले सप्लिमेंट फायदेशीर ठरण्याऐवजी नुकसानकारक ठरू शकते. विशेषतः किशोरवयीन मुलांनी आणि ज्येष्ठांनी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. बाजारात वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्रोटीन पावडर उपलब्ध आहेत. काही पावडरमध्ये अतिरिक्त साखर, कृत्रिम फ्लेवर्स किंवा स्टेरॉइडसारखे हानिकारक घटकही असू शकतात. त्यामुळे कोणतीही प्रोटीन पावडर खरेदी करताना तिची गुणवत्ता तपासणे अत्यंत गरजेचे आहे. तज्ज्ञांच्या मते, प्रमाणित आणि विश्वासार्ह ब्रँडचीच निवड करावी. लेबल वाचून त्यातील घटक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. काही लोक वजन वाढवण्यासाठी किंवा पटकन शरीर बनवण्यासाठी अनियंत्रितपणे सप्लिमेंट घेतात, जे आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकते.

आहारतज्ज्ञांचा भर नेहमी नैसर्गिक प्रोटीन स्रोतांवर असतो. दूध, ताक, दही, पनीर, डाळी, हरभरा, राजमा, सोयाबीन, अंडी, मासे आणि चिकन यांसारख्या पदार्थांतून शरीराला उत्तम दर्जाचे प्रोटीन मिळू शकते. नैसर्गिक अन्नामध्ये प्रोटीनसोबत फायबर, व्हिटॅमिन्स आणि मिनरल्सही मिळतात, जे संपूर्ण आरोग्यासाठी आवश्यक असतात. याउलट काही प्रोटीन सप्लिमेंट्समध्ये फक्त प्रोटीनचे प्रमाण जास्त असते पण इतर पोषकतत्त्वांची कमतरता असू शकते. त्यामुळे संतुलित आहार घेणे हेच सर्वात सुरक्षित आणि दीर्घकालीन उपाय मानले जाते. ज्यांना आधीपासून किडनी, यकृत किंवा पचनाशी संबंधित समस्या आहेत त्यांनी प्रोटीन सप्लिमेंट घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. गर्भवती महिला, वृद्ध व्यक्ती आणि किशोरवयीन मुलांनीही अतिरिक्त प्रोटीन घेण्याबाबत सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. काही लोक वजन कमी करण्यासाठी फक्त प्रोटीनवर आधारित डाएट घेतात, मात्र त्यामुळे शरीरातील इतर पोषकतत्त्वांची कमतरता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे कोणतेही सप्लिमेंट स्वतःहून सुरू करण्याऐवजी वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात. प्रोटीन हे शरीरासाठी अत्यंत महत्त्वाचे पोषकतत्त्व असले तरी त्याचे योग्य प्रमाणात सेवन करणे तितकेच आवश्यक आहे. प्रोटीन पावडर ही काही लोकांसाठी उपयुक्त ठरू शकते, विशेषतः जास्त व्यायाम करणारे किंवा खेळाडूंसाठी. मात्र ती सर्वांसाठी आवश्यकच असते असे नाही. तज्ज्ञांच्या मते, नैसर्गिक अन्नातून मिळणारे प्रोटीन अधिक सुरक्षित आणि आरोग्यदायी असते. शरीराच्या गरजेनुसार आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच सप्लिमेंटचा वापर करावा. फिटनेसच्या नादात अतिरेक टाळणे आणि संतुलित आहारावर भर देणे हेच दीर्घकालीन आरोग्यासाठी सर्वात योग्य ठरते.