Snake Venom Medicine: ज्या सापाच्या विषाची भीती वाटते, त्याच विषानं वाचवलं लाखो लोकांचं आयुष्य; जन्माला आलं उच्च रक्तदाबावरचं औषध
Jararaca Snake Venom: या सापाचे विष मानवांसाठी वरदान ठरले आहे. त्याच्या विषापासून उच्च रक्तदाबावर रामबाण उपाय मिळत आहे. ही कहाणी सापाच्या दंशापासून ते कॅप्सोप्रिलपर्यंत पोहोचते.
‘विष विषालाच मारते’ असे म्हटले जाते. पण एका सापाच्या विषाने ही म्हण खरी ठरवली आहे. एका जंगली आणि अत्यंत विषारी सापाच्या दंशातून एक असे वरदान मिळाले आहे, जे जगभरातील लाखो लोकांचे प्राण वाचवत आहे. ज्या सापाच्या दंशामुळे काही मिनिटांतच एखाद्या व्यक्तीचा वेदनांनी विव्हळत मृत्यू होऊ शकतो, त्याच सापाच्या प्राणघातक विषाचा उपयोग जगातील पहिले प्रभावी उच्च रक्तदाबावरील औषध तयार करण्यासाठी करण्यात आला.
हे एक ऐतिहासिक वैद्यकीय सत्य आहे. ज्याने जगातील हृदय आणि रक्तवाहिन्यांसंबंधीच्या वैद्यकशास्त्रात क्रांती घडवून आणली. 1960 च्या दशकात ब्राझीलच्या जंगलात आढळणाऱ्या एका अत्यंत विषारी सापावर केलेल्या संशोधनामुळे 1981 मध्ये अमेरिकेत ‘कॅप्टोप्रिल’ नावाच्या औषधाला मंजुरी मिळाली. जे उच्च रक्तदाबाच्या उपचारात एक महत्त्वाचा टप्पा ठरले. दक्षिण अमेरिकेच्या विशेषतः ब्राझीलच्या घनदाट जंगलांमध्ये एक विषारी साप आढळतो, ज्याला शास्त्रीय भाषेत ब्राझिलियन लान्सहेड किंवा जाराराका म्हणून ओळखले जाते.
हा साप त्याच्या चपळाईसाठी आणि अत्यंत विषारी दंशासाठी ओळखला जातो. जेव्हा तो एखाद्याला चावतो, तेव्हा त्याचा रक्तदाब झपाट्याने कमी होतो. ज्यामुळे तो बेशुद्ध होऊन कोसळतो. वर्षानुवर्षे शास्त्रज्ञ या विचारात होते की, हे विष इतके शक्तिशाली कशामुळे आहे की ते डोळ्याची पापणी लवते न लवते तोच शरीराची संपूर्ण रक्तदाब प्रणाली बंद पाडू शकते. जगभरातील प्राचीन संस्कृतींनी शतकानुशतके निसर्गाला उपचार आणि संरक्षणाचा स्रोत मानले असले तरी 1960 च्या दशकापर्यंत आधुनिक शास्त्रज्ञांनी या धोकादायक विषाचे जैव-रसायनशास्त्र उलगडण्यास सुरुवात केली नव्हती.
या महत्त्वपूर्ण शोधाची सुरुवात 1965 मध्ये झाली. सर्जिओ फरेरा नावाच्या एका तरुण ब्राझिलियन औषधशास्त्रज्ञाने ‘ब्रिटिश जर्नल ऑफ फार्माकोलॉजी’मध्ये आपल्या पीएचडी प्रबंधावर आधारित एक शोधनिबंध प्रकाशित केला. सर्जिओने सापाचे विष काढले. त्याला आढळले की त्यात एक असा अद्वितीय पदार्थ आहे, जो ब्रॅडीकिनिन नावाच्या नैसर्गिकरित्या आढळणाऱ्या पेप्टाइडचा प्रभाव लक्षणीयरीत्या वाढवतो. ब्रॅडीकिनिनचे कार्य रक्तवाहिन्या रुंद करणे आणि रक्तदाब कमी करणे हे आहे.
सर्जिओने ओळखले की सापाच्या विषातील ब्रॅडीकिनिन-पोटेंशिएटिंग पेप्टाइड्स मध्येच रक्तदाब नियंत्रित करण्याची गुरुकिल्ली आहे. जेव्हा शास्त्रज्ञांनी या पेप्टाइडवर सखोल संशोधन केले, तेव्हा त्यांचे लक्ष शरीरातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या एन्झाइमकडे गेले, ज्याला ACE म्हणतात. सामान्य परिस्थितीत, ACE आपल्या शरीरात दोन प्रकारे कार्य करते. ते अँजिओटेन्सिन I चे अँजिओटेन्सिन II मध्ये रूपांतर करते. अँजिओटेन्सिन II हे एक रसायन आहे जे रक्तवाहिन्या आकुंचित करते, ज्यामुळे रक्तदाब वाढतो.
याव्यतिरिक्त ACE एन्झाइम ब्रॅडीकिनिनचे विघटन करते, जे मज्जातंतू शिथिल करण्याचे काम करते. शास्त्रज्ञांना असे आढळले की, ब्राझिलियन पिट वायपरचे विष थेट या ACE एन्झाइमला अवरोधित करते. जेव्हा ACE अवरोधित झाले, तेव्हा रक्तवाहिन्या आकुंचन पावू शकल्या नाहीत. तसेच ब्रॅडीकिनिन देखील नष्ट झाले नाही. परिणामी, रक्तवाहिन्या रुंद झाल्या आणि रक्तदाब झपाट्याने कमी झाला. सापाच्या विषाचा हा जैविक परिणाम समजून घेणे ही केवळ सुरुवात होती. खरे आव्हान हे होते की, या शोधाचे अशा औषधात रूपांतर कसे करायचे, जे रुग्ण दररोज सहजपणे घेऊ शकतील.
सुरुवातीच्या संशोधनात शास्त्रज्ञांनी विषातून काढलेल्या टेप्रोटाइड नावाच्या पेप्टाइडचा वापर करून पाहिला. त्याने ACE ला अवरोधित केले आणि रक्तदाब कमी केला, परंतु त्यात एक मोठी समस्या होती: ते गोळीच्या स्वरूपात तोंडावाटे घेता येत नव्हते. ते इंजेक्शनद्वारेच द्यावे लागत होते. उच्च रक्तदाब असलेल्या रुग्णाला दररोज इंजेक्शन देणे व्यावहारिक नव्हते. शास्त्रज्ञांना अशा एका रेणूची गरज होती, जो प्रयोगशाळेत तयार करता येईल, पोटात पचेल आणि गोळीच्या स्वरूपात घेता येईल.
अनेक वर्षांची अथक मेहनत, रासायनिक बदल आणि असंख्य प्रयोगांनंतर अखेरीस कॅप्टोप्रिलचा शोध लागला, जे जगातील पहिले तोंडावाटे घेता येणारे एसीई इनहिबिटर आहे. 15 ते 20 वर्षांच्या संशोधन, चाचणी आणि चिकित्सीय चाचण्यांनंतर, 1981 मध्ये, अमेरिकेच्या अन्न आणि औषध प्रशासनाने उच्च रक्तदाबाच्या उपचारासाठी कॅप्टोप्रिलला अधिकृतपणे मान्यता दिली. औषधशास्त्राच्या इतिहासात ही एक क्रांती होती. निसर्गातील सर्वात धोकादायक विषांचा योग्य वापर करून जीवनरक्षक औषधे तयार केली जाऊ शकतात, हे यातून सिद्ध झाले.
कॅप्टोप्रिलच्या आगमनाने हृदयरोगाच्या उपचारात पूर्णपणे बदल घडवला. उच्च रक्तदाबाला ‘सायलेंट किलर’ म्हटले जाते. कारण त्याची कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत, परंतु तो हळूहळू हृदय, मेंदू आणि मूत्रपिंडांना कमकुवत करतो. कॅप्टोप्रिलने डॉक्टरांना रक्तदाब नियंत्रित करण्याचा एक नवीन आणि थेट जैविक मार्ग उपलब्ध करून दिला. यामुळे एनालाप्रिल आणि लिसिनोप्रिलसारख्या एसीई इनहिबिटर औषधांच्या संपूर्ण नवीन पिढीचा विकास झाला, जी आता जगभरातील लाखो रुग्णांना दिली जातात.
ही औषधे केवळ उच्च रक्तदाबाच्या उपचारातच नव्हे, तर हृदयविकार आणि मूत्रपिंडाच्या आजारातही अत्यंत उपयुक्त ठरत आहेत. मात्र, शास्त्रज्ञ यावर जोर देतात की या संशोधनाचा अर्थ असा नाही की सापाचे विष हा एक इलाज आहे. जर कोणाला वाटत असेल की सापाचे विष प्यायल्याने किंवा सापाने चावल्याने उच्च रक्तदाब बरा होईल, तर हे जीवघेणे ठरू शकते. सापाचे कच्चे विष एक धोकादायक जीवघेणे विष आहे. शास्त्रज्ञांनी त्यात दडलेल्या जैविक संकेतांचा वापर केला. तो संकेत समजून घेऊन त्यांनी त्यातील हानिकारक घटक काढून टाकण्यासाठी आणि एक सुरक्षित गोळी तयार करण्यासाठी 20 वर्षे प्रयोगशाळेत संशोधन केले.
ब्राझीलच्या घनदाट जंगलातून सरपटणाऱ्या विषारी सापापासून ते ‘कॅप्टोप्रिल’ या औषधाने मिळणाऱ्या गोळीपर्यंतचा हा प्रवास, विज्ञानाच्या सर्वात सुंदर कथांपैकी एक आहे. या शोधाने हे सिद्ध केले की निसर्गात प्रत्येक आजाराचे उत्तर दडलेले आहे. फक्त ते शोधण्यासाठी दूरदृष्टी आणि वैज्ञानिक समर्पणाची गरज आहे. आजही जगभरातील शास्त्रज्ञ कर्करोग, मधुमेह आणि हृदयरोगावर नवीन उपचार शोधण्यासाठी साप, विंचू, सागरी जीव आणि विषारी वनस्पतींमधील जैवरेणूंवर संशोधन करत आहेत.
