मिठाईवर लागलेले चांदीचे वर्क खरे आहे की खोटे? कसे ओळखावे?
सणांमध्ये मिठाईची मागणी वाढत असताना चांदीच्या वर्कच्या गुणवत्तेवरही लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे. खाद्य वापरासाठी तयार केल्या जाणाऱ्या वर्कमध्ये शुद्धतेचा स्तर महत्त्वाचा असतो.
सणाचा हंगाम सुरू होताच बाजारात पेढा, बर्फी आणि इतर मिठाईंची मागणी वाढते. या मिठाईवर चमकदार चांदीचे वर्क पाहून ग्राहक अनेकदा ते शुद्धता आणि चांगल्या गुणवत्तेचे लक्षण मानतात. पण २०० ते ४०० रुपये किलो विकल्या जाणाऱ्या मिठाईवर लाखो रुपये किलो किमतीच्या चांदीच्या वर्कचा थर अनेक प्रश्न उपस्थित करतो. जबलपूरमध्ये खाद्य सुरक्षा विभागाकडून मिठाईचे सॅम्पल गोळा करून तपासणी केली जात आहे. अधिकाऱ्यांच्या मते, मिठाईसोबत त्याच्यावर लावले जाणारे चांदीच्या वर्कची गुणवत्ता आणि त्यात इतर धातू किंवा भेसळ वापरली आहे का, याचीही तपासणी केली जाईल.
ग्रामीण भागातून रोज सुमारे १५० ते २०० क्विंटल खवा शहरात पुरवठा होतो. त्यातून दररोज सुमारे १० ते १२ हजार किलो मिठाई तयार केली जाते. त्यापैकी सुमारे ५ हजार किलो खव्यापासून पेढा आणि बर्फी बनवली जाते. त्यापैकी सुमारे ५० टक्के मिठाईवर चांदीचे वर्क लावले जाते. अशा परिस्थितीत सणादरम्यान वर्कची मागणी आणि त्याचा वापर खूप वाढतो.
चांदीच्या वर्कमध्ये भेसळ आहे का?
बाजारात पेढा आणि बर्फी २०० ते ४०० रुपये किलोपर्यंत विकला जात आहे, तर वापरल्या जाणाऱ्या चांदीच्या वर्कची किंमत सुमारे २.५० लाख रुपये किलो सांगितली जाते. हाच फरक त्याच्या गुणवत्तेबाबत प्रश्न निर्माण करतो. तज्ज्ञांच्या मते, खूप कमी खर्चात तयार होणाऱ्या वर्कमध्ये अॅल्युमिनियम किंवा इतर धातूंची भेसळ होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र कोणतीही विशिष्ट मिठाई किंवा वर्क पाहून त्यात भेसळ आहे हे ठरवता येत नाही. याची पुष्टी फक्त प्रयोगशाळेतील तपासणीनेच शक्य आहे.
घरी कसे ओळखावे?
सामान्यतः खऱ्या चांदीचे वर्क खूप पातळ आणि नाजूक असते. जर वर्क खूप जाड, कडक किंवा प्लास्टिकसारखे दिसत असेल, असामान्यपणे चिकटलेले असेल किंवा हातावर घासल्यानंतर धातूसारखे अवशेष सोडत असेल तर त्याच्या गुणवत्तेबाबत संशय घेता येईल. रंगात असामान्य पिवळसरपणा किंवा तपकिरीपणा दिसणेही सावधगिरीचे संकेत असू शकते. मात्र हे केवळ संकेत आहेत, त्यांना निश्चित तपासणी मानता येणार नाही. खरे-खोटे याची पुष्टी करण्यासाठी खाद्य सुरक्षा विभाग किंवा मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेत तपासणी आवश्यक आहे.
अॅसिड किंवा आगीने तपासणी करणे धोकादायक
काही ठिकाणी चांदीच्या वर्कची तपासणी करण्यासाठी हायड्रोक्लोरिक अॅसिड किंवा गरम करण्यासारख्या पद्धतींचा उल्लेख केला जातो. पण तज्ज्ञांच्या मते अशी तपासणी घरी करू नये. रसायने किंवा आगीच्या वापरात जखम आणि इतर धोके असू शकतात. यासाठी प्रशिक्षित व्यक्ती आणि योग्य सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक आहे.
