Small Business Story: ना वहीखाता, ना हिशोबाची डायरी; दुकानदाराच्या डोक्यातच असते संपूर्ण उधारीची नोंद!

कमला शाळेच्या प्रवेशद्वाराबाहेर पेरू विकते. ती गेल्या वीस वर्षांपासून हे काम करत आहे. या संपूर्ण काळात तिने कधीही विक्रीची नोंद कागदावर केलेली नाही. जर एखादा शालेय मुलगा म्हणाला, मी उद्या पैसे देईन, तर ती फक्त मान डोलवते आणि तो मुलगा दुसऱ्या दिवशी नक्कीच पैसे देऊन जातो. तिला माहीत असते की, कोणत्या आईकडे शुक्रवारी पैसे असतील, कोणता रखवालदार विसरभोळा आहे आणि कोणत्या लहान मुलीला, तिच्याकडे पैसे असोत वा नसोत, कधीही रिकाम्या हाताने परत पाठवू नये. तिचा संपूर्ण हिशेब केवळ तिच्या स्मरणात असतो. तिची ही स्मृती कधीही चुकलेली नाही.

व्यवसाय चालवण्याची ही एक अतिशय सुंदर पद्धत आहे. पण यात एक अडचण अशी की, हा हिशेब तिच्याशिवाय दुसरा कोणीही वाचू शकत नाही. एका दुपारी, बँकेतील एक माणूस तिच्या टोपलीजवळ थांबला, त्याने दोन पेरू विकत घेतले. तिला विचारले की, आपला व्यवसाय वाढवण्यासाठी तिला काही कर्जाची गरज आहे का? कमला खूप आनंदी झाली. पण त्याच वेळी त्याने तिच्या मासिक कमाईचा पुरावा मागितला.

कमलाने त्याच्याकडे पाहिले, हसली आणि आपल्या कपाळावर बोट ठेवले. संपूर्ण आठवड्यातील ही सर्वात मजेशीर गोष्ट होती. या एका प्रश्नामुळे त्यांच्या संभाषणाचाही अचानक शेवट झाला. गेल्या वीस वर्षांत तिने बऱ्यापैकी कमाई केली होती, पण ती सिद्ध करण्याचा तिच्याकडे कोणताही मार्ग नव्हता. हीच ती समस्या आहे, जी भारताने गेल्या दशकात शांतपणे सोडवण्याचा प्रयत्न केला आहे. यासाठी वापरले जाणारे साधन म्हणजे ‘युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस’, ज्याची सुरुवात २०१६ मध्ये झाली. याच्या यशाची व्याप्ती किती मोठी आहे, हे शब्दांत मांडणे कठीण आहे.

जुलै २०२५ मध्ये, या प्रणालीद्वारे एका महिन्यात १९.४७ अब्ज व्यवहार झाले. म्हणजेच दररोज सरासरी ६२८ दशलक्ष व्यवहार ज्यांतून एकूण २५.०८ ट्रिलियन रुपयांचे हस्तांतरण झाले. एका वर्षापूर्वी हे आकडे यापेक्षा सुमारे एक चतुर्थांश कमी होते, याचा अर्थ बारा महिन्यांत व्यवहारांच्या संख्येत ३५ टक्क्यांची वाढ झाली आहे. एकूण रकमेला व्यवहारांच्या संख्येने भागल्यास, प्रति व्यवहार सरासरी रक्कम सुमारे १,३०० रुपये येते. जरी काही खूप मोठ्या व्यवहारांमुळे ही सरासरी वाढलेली दिसत असली, तरी सामान्यतः होणारे व्यवहार खूप लहान रकमेचे असतात.

भारतात पैशांच्या देवाणघेवाणीचे मुख्य मार्ग हे मोठ्या व्यावसायिक करारांनी बनलेले नाहीत; याउलट, ही व्यवस्था पेरू, भाज्या, रिक्षाचे भाडे, मोबाईल रिचार्ज आणि नातेवाईकांना अधूनमधून पाठवलेली काही शंभर रुपयांची रक्कम अशा दैनंदिन व्यवहारांवर आधारलेली आहे. ही व्यवस्था इतक्या वेगाने का पसरली? याची तीन साधी कारणे आहेत. यासाठी फारशा कशाचीही गरज नसते. केवळ एक बँक खाते आणि एक मोबाईल फोन पुरेसा असतो. दुकानदाराला पेमेंट टर्मिनल भाड्याने घेण्याची गरज पडत नाही; तो फक्त एका छापील ‘क्यूआर कोड’च्या मदतीने व्यवहार सुरू करू शकतो.

ही प्रणाली कोणत्याही एका कंपनीच्या मालकीची नाही; अनेक ॲप्स एकाच सामायिक पायाभूत सुविधेवर काम करतात. यामुळे, वेगवेगळ्या ॲप्स वापरणारे लोक एकमेकांशी व्यवहार करू शकतात—ज्याप्रमाणे सार्वजनिक रस्त्यावर कोणतेही वाहन धावू शकते, अगदी तसाच हा प्रकार आहे. शिवाय, ही प्रक्रिया अत्यंत जलद आहे. रविवारी रात्रीच्या वेळीही काही सेकंदात पैसे हस्तांतरित होऊ शकतात. काही महिन्यांनंतर, कमलाला तिच्या नातीकडून एक छापील ‘क्यूआर कोड’ मिळाला, जो तिने आपल्या टोपलीवर चिकटवून ठेवला.

सुरुवातीला, परिसरातील शालेय मुलांनी याची थट्टा केली. मात्र, नंतर त्यांनी आपापल्या पालकांच्या फोनचा वापर करून पैसे द्यायला सुरुवात केली. ही एक छोटीशी गोष्ट होती, ज्याकडे कमलाचे काही आठवडे लक्षच गेले नाही. अचानक, विकल्या गेलेल्या प्रत्येक पेरूचा एक ‘डिजिटल ठसा’ उमटू लागला. हा ठसा वरवर सामान्य वाटत असला, तरी तो एक पुरावा ठरू शकतो: कमला उत्पन्न मिळवते, तिचा व्यवसाय स्थिर आहे आणि ती लहान कर्जे परतफेड करण्यास सक्षम आहे, याचा हा पुरावा आहे.

कमलासारख्या लाखो लोकांसाठी, जोपर्यंत हिशोब केवळ डोक्यात ठेवला जात होता, तोपर्यंत असा कोणताही पुरावा अस्तित्वात नव्हता. आता तो डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध झाला आहे. जे लोक एकेकाळी औपचारिक अर्थव्यवस्थेच्या नजरेतून पूर्णपणे अदृश्य होते, ते आता हळूहळू या अर्थव्यवस्थेचा भाग बनत आहेत. मात्र या डिजिटल ठशाची दुसरी बाजूही आहे. एखादी व्यक्ती कुठे पैसे खर्च करते, याची नोंद आता कुठेतरी साठवली जात आहे. त्यामुळे, हा प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे की, या माहितीपर्यंत कोणाला प्रवेश आहे आणि ती किती काळ साठवून ठेवली जाते?

दुसरीकडे, जे लोक या व्यवस्थेच्या बाहेर आहेत, त्यांच्या दृष्टिकोनातून विचार करणेही गरजेचे आहे. यूपीआय वापरण्यासाठी मोबाईल फोन, नेटवर्क सिग्नल आणि बँक खाते असणे आवश्यक आहे. ज्यांच्याकडे या मूलभूत गोष्टी नाहीत, त्यांना केवळ इतरांचे व्यवहार पाहण्याशिवाय पर्याय उरत नाही. तसेच, एखादी वृद्ध व्यक्ती, चुकीचे बटण दाबण्याच्या भीतीने, या प्रणालीपासून पूर्णपणे दूर राहणे पसंत करू शकते. एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. पैसे पाठवण्यासाठीच ‘पिन’ची गरज असते. पैसे स्वीकारण्यासाठी त्याची कधीही गरज पडत नाही.

भारताने व्यापारातील सर्वात जुन्या समस्यांपैकी एक अनोळखी व्यक्तींमध्ये लहान रकमेचे सुरक्षित हस्तांतरण अशा प्रकारे सोडवली आहे की, पेरू विकणारा विक्रेता आणि मोठा किरकोळ व्यापारी, दोघेही एकाच पातळीवर येऊन व्यवहार करू शकतात. जागतिक स्तरावर अशी गोष्ट सहसा पाहायला मिळत नाही. तरीही कधीकधी कमलाला जुन्या दिवसांतील काही आठवणी आठवतात. त्या काळी, खिशात पैसे नसलेले एखादे मूलही पेरू घेऊन जाऊ शकत असे; कारण दिलेला शब्द पाळला जाई. आज मात्र, प्रत्येक व्यवहाराची नोंद ठेवली जाते.

या औपचारिक हिशोबाच्या पद्धतीत, त्या लहान मुलीसाठी आता जागाच उरलेली नाही, जिच्याकडे पूर्वी कधीही दुर्लक्ष केले जात नसे किंवा तिला रिकाम्या हाताने परत पाठवले जात नसे. तुमच्या परिसरात अजूनही असे कोण आहे जे केवळ रोख रकमेत व्यवहार करतात? त्यांना अशी कोणती गोष्ट ठाऊक आहे, जी आपल्यापैकी अनेकांनी आता विसरून टाकली आहे?