AMCA Project : फायटर विमान निर्मितीचा प्रचंड अनुभव असतानाही सरकारने HAL ला स्टेल्थ जेट प्रोजेक्टपासून लांब का ठेवलं?

मागच्या अनेक महिन्यांपासून भारताच्या AMCA प्रोजेक्टची चर्चा सुरु होती. मागच्या आठवड्यात भारत सरकारने त्या बद्दल अत्यंत महत्वाचं पाऊल उचललं आहे. AMCA म्हणजे एडवांस्ड मीडियम कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट. भारताचा हा अत्यंत महत्वाकांक्षी प्रोजेक्ट आहे. AMCA प्रोजेक्ट अंतर्गत भारत नव्या फायटर विमानाची निर्मिती करणार आहे. हे पाचव्या पिढीचं फायटर विमान असेल,म्हणजे स्टेल्थ. सध्या भारताकडे चौथ्या आणि 4.5 जनरेशनची फायटरं विमानं आहेत. पण पाचव्या पिढीचं फायटर विमान ही काळाची गरज आहे. आपल्याला ज्या देशांचा शेजार लाभला आहे, चीन त्याने पाचव्या पिढीच फायटर जेट विकसित केलं आहे. चीनकडे J-20 आणि J-35A ही पाचव्या पिढीची फायटर विमानं आहेत. ऑपरेशन सिंदूरच्या आधी आणि नंतर अशाही बातम्या आल्या की, चीन J-35A हे फायटर जेट पाकिस्तानला देणार आहे. खरंतर पाकिस्तानची पाचव्या पिढीचं सोडा, चौथ्या पिढीचं पण विमान घ्यायची आज औकात नाहीय.

पण भारताला नडण्यासाठी, भारताच्या लष्करी क्षमतेची चाचपणी करण्यासाठी चीन नक्कीच ही विमानं पाकिस्तानी देऊ शकतो. त्यात चीनच काही नुकसान नाहीय. कारण, त्यांना आपल्या शस्त्राची चाचणी करता येईल आणि नुकसान झालच तर भारत-पाकिस्तानचं होईल. त्यामुळे पाचव्या पिढीची स्टेल्थ फायटर विमानं आपली गरज आहे. पाचव्या पिढीच्या फायटर विमानाचं वैशिष्ट्य म्हणजे ही विमान अनट्रेसेबल आहेत. अन्य विमानांप्रेमाणे ही विमान सहज रडारला पकडता येत नाहीत. त्यामुळे शत्रुला काही काळण्याच्या आत शत्रुच्या प्रदेशात खोलवर हल्ला करता येतो. सुपरसॉनिक स्पीड आणि एकाचवेळी वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या पार पडण्याची क्षमता यामुळे युद्धकाळात स्टेल्थ फायटर विमान कुठल्याही देशासाठी गेमचेंजर ठरु शकतं.

लढाऊ विमान निर्मितीमधलं हे सर्वात जटिल तंत्रज्ञान

इराण विरुद्ध युद्धात अमेरिका-इस्रायलने याच स्टेल्थ फायटर जेटचा वापर करुन खोलवर हल्ले केले. सध्या जगात चीन, अमेरिका आणि रशिया या तीनच देशांकडे स्टेल्थ फायटर विमानं आहेत. अमेरिकेची F-22 रॅप्टर, F-35, चीनकडे J-20, J-35A, रशियाचं SU-57. स्टेल्थ विमान विकसित करणं सोपं नाही. लढाऊ विमान निर्मितीमधलं हे सर्वात जटिल तंत्रज्ञान आहे. भारताने आता त्या दिशेने पावलं टाकायला सुरुवात केली आहे. मागच्या आठवड्यात संरक्षण मंत्रालयाकडून भारताच्या एडवांस्ड मीडियम कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट कार्यक्रमाला गती मिळेल असं पाऊल उचलण्यात आलं. संरक्षण मंत्रालयाने तीन निवडक कंपन्यांसाठी रिक्वेस्ट फॉर प्रोपोजल जारी केलं आहे. स्टेल्थ विमान निर्मितीच्या दिशेने हे एक महत्वाचं पाऊल आहे.

या जेटमध्ये काय सुविधा असतील?

AMCA स्टेल्थ जेट हे ट्विन इंजिन असेललं, खूप Advance म्हणजे आधुनिक विमान असेल. शत्रुच्या रडारवर न दिसणं ही या विमानाची खासियत असेल. या विमानाची डिझाइन एयरोनॉटिकल डेवलपमेंट एजेंसीने (ADA) DRDO अंतर्गत तयार केली आहे. स्टेल्थ टेक्नोलॉजी, एडवांस्ड एवियोनिक्स, सेंसर फ्यूजन आणि नेटवर्क-सेंट्रिक वॉरफेयर सारख्या सुविधा या विमानात असतील.

सरकारी कंपनीला बाहेर का ठेवलं?

संरक्षण मंत्रालयाने या प्रक्रियेतून सरकारी कंपनी हिंदुस्तान एयरोनॉटिक्स लिमिटेडला बाहेर ठेवलं आहे. तीन खासगी कंपन्यांसाठी RFP काढली आहे. लार्सेन अँड टूब्रो-भारत इलेक्ट्रॉनिक लिमिटेड कंसोर्टियम, टाटा एडवान्स सिस्टिम्स, भारत फोर्ज- बीईएमएल कंसोर्टियम या त्या तीन कंपन्या आहेत.

या निर्णयाचा फायदा काय?

या तीन कंपन्यांमध्ये स्पर्धा असेल. त्यातून एका कंपनीची निवड केली जाईल. विजेता कंपनी ADA आणि हिंदुस्तान एयरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) सोबत मिळून AMCA चं प्रोटोटाइप म्हणजे स्टेल्थ विमान बनवेल. चाचणीचे सर्व निकष पूर्ण झाल्यानंतर हीच कंपनी पुढे या विमानांची निर्मिती करेल. सरकारचं हे खूप चांगलं पाऊल आहे. मोदी सरकार सुरुवातीपासून संरक्षण क्षेत्रात खासगी क्षेत्राला प्रोत्साहन देत आहे. अमेरिकेत लॉकहीड मार्टिन, बोईंग या खासगी कंपन्यांनी F-16, F-18, F-22,F-35 ही विमानं विकसित केली आहेत. भारतात सुद्धा त्या दर्जाच्या खासगी कंपन्या उभ्या राहिल्या तर त्यातून प्रोफेशनलिझम, व्यावसायिकता वाढेल. रोजगार निर्मितीला चालना मिळेल. विमान निर्मितीशी संबंधित विविध कारखाने भारतातचे उभे राहतील. महत्वाचं म्हणजे वेळेवर डिलिवरी मिळेल. ‘तेजस’च्या बाबतीत आपण हे पाहतच आहोत.

स्क्वाड्रन कमतरतेची समस्या

तेजसच्या प्रोटोटाइनने 2000 च्या दशकात पहिलं उड्डाण केलं होतं. पण हे विमान ताफ्यात यायला किती वर्ष लागली. आजही तेजस विमाने हवाई दलाला वेळेवर मिळालेली नाहीत. मिग-21 वायू दलाच्या सेवेतून निवृत्त झाली. पण त्यांची जागा घेणारी ‘तेजस’ फायटर विमानं अजूनही मिळालेली नाहीत. सध्या इंडियन एअर फोर्स स्क्वाड्रन कमतरतेच्या समस्येचा सामना करत आहे. खासगी क्षेत्राकडे हे काम गेल्यास निदान अशी स्थिती उदभवणार नाही. त्यामुळे सरकारचं हे चांगलं पाऊल आहे.

भारताच्या स्टेल्थ विमानाचं पहिलं उड्डाण कधी?

भारताने या AMCA प्रोजेक्टसाठी 15,000 हजार कोटींचं बजेट निश्चित केलं आहे. या योजनेतंर्गत निवडली जाणारी कंपनी आंध्र प्रदेशात ग्रीन फिल्ड सुविधा केंद्र स्थापन करेल. तिथे AMCA ची पाच प्रोटोटाइप तयार केली जातील. ADA आणि DRDO ने 2025 मे च्या मध्यावर एक्सप्रेशन ऑफ इंटरेस्ट जारी केलेलं. सात कंपन्यांनी अर्ज केला होता.फेब्रुवारी महिन्यात टेक्निकल विश्लेषणाच्या आधारावर तीन कंपन्यांची निवड करण्यात आली. भारताचं पहिलं स्टेल्थ फायटर जेट 2028 ते 2032 दरम्यान उड्डाण करेल अशी अपेक्षा आहे. स्टेल्थ विमानाचे सर्व निकष पूर्ण केल्यास 2035 पासून उत्पादन सुरु करण्याची योजना आहे.

भारत हे कठिण आव्हान कसं पार पडणार?

काहींच्या मनात प्रश्न असू शकतो की, पाचव्या पिढीचं फायटर जेट बनवणं खूप खर्चिक काम आहे. यात इंजिन, रडार, मेटरियल सायन्स, सॉफ्टवेयर आणि स्टेल्थ तंत्रज्ञान यासाठी उच्च स्तराची क्षमता पाहिजे. आपण हे कसं करु शकतो. मूळात भारताकडे 4.5 जनरेशनचं फायटर विमान बनवण्याचा अनुभव आहे, म्हणजे ‘तेजस’. त्याच अनुभवाच्या आधारे भारत AMCA प्रोजेक्टमध्ये पुढे जात आहे. भारताला तेजस साठी इंजिन विकसित करता आलं नाही. त्यासाठी अमेरिकेच्या GE कंपनी बरोबर करार करावा लागला. फायटर जेटच इंजिन बनवणं खूप किचकट काम आहे. भारत फ्रान्सची प्रसिद्ध एयरोस्पेस कंपनी सॉफ्रान सोबत मिळून AMCA स्टेल्थ विमानासाठी इंजिन विकसित करणार आहे.