GK : 1 तासात 60 मिनिटं का असतात ? कोणी लावला हा शोध ? हे खास वाचण्यासारखं, चुकवू नकाच..
एका मिनिटात 60 सेकंद आणि एका तासात 60 मिनिटे असतात,हे आपल्याला माहित आहे. पण वेळ मोजण्याची ही पद्धत कशी सुरू झाली आणि त्यामागे काय इतिहास आहे, हे जाणून घेणेही रंजक असतं.
लहानपणापासून आपण सर्वजण घड्याळ वाचायला, वेळ समजून घ्यायला शिकतो, पण एका तासात 100 ऐवजी 60 मिनिटे आणि एका मिनिटात 60 सेकंद का असतात, असा प्रश्न तुमच्यापैकी कोणालाही कधी पडला आहे का ? आज आपण अंकगणितासाठी दशमान पद्धत वापरतो, तरीही वेळ ही 60 भागांमध्येच विभागली जाते. याचे मुख्य कारण असे आहे की, हजारो वर्षांपूर्वी सुमेरियन संस्कृतीने मोजणीसाठी साठमान पद्धत विकसित केली होती, जी साध्या गणितांसाठी सोयीस्कर होती. आजही वेळ मोजण्यासाठी तीच पद्धत वापरली जाते. ( All Photo Credits: AI Generated)
खाणं, काम करणं, अभ्यास किंवा झोपणं यासारख्या सर्व गोष्टी आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात वेळेनुसार करतो, त्यामुळे वेळ खूप महत्त्वाची असते. एका दिवसात 24 तास, तासात 60 मिनिटे आणि एका मिनिटात 60 सेकंद असतात, परंतु ही प्रणाली एका दिवसात अस्तित्वात आलेली नाही. प्राचीन संस्कृतींनी अनेक वर्षांच्या कालावधीत ती विकसित केली आहे.
सुमारे 5 हजार वर्षांपूर्वी, मेसोपोटेमियामध्ये राहणारे लोक कालगणना आणि गणितामध्ये प्रगत होते. त्यांनी 60 वर आधारित एक गणना प्रणाली विकसित केली होती. दिवसाचे लहान भागांमध्ये विभाजन करण्यासाठी त्यांनी 12 आणि 60 चा वापर केला. पृथ्वीचे विज्ञान माहीत नसतानाही, त्यांनी दिवस आणि रात्र प्रत्येकी 12 भागांमध्ये विभागली, जो आजच्या कालगणनेचा आधार आहे.
मेसोपोटेमियातील लोकांनी 60 हा आकडा निवडला कारण ते बोटांनी मोजणी करायचे. 12 पर्यंत पोहोचण्यासाठी ते एका हाताच्या पेरांनी मोजत आणि मग दुसऱ्या हाताच्या 5 बोटांनी मोजत, म्हणजेच 12 × 5 = 60 . अशा प्रकारे ते 60 पर्यंत सहजपणे मोजू शकायचे. 60 हा एक असा आकडा आहे जो अनेक अंकांनी सहजपणे भागला जाऊ शकतो, ज्यामुळे खगोलशास्त्र आणि व्यापारात मोजणी करणे सोपे होते. याच कारणामुळे एका तासात 60 मिनिटे असण्याचा नियम तयार करण्यात आला.
60 या अंकाला अनेक संख्यांनी भागता येतं, ज्यामुळे वेळ आणि वस्तूंचे भाग पाडणे सोपे होते. त्यामुळे प्राचीन व्यापारी आणि खगोलशास्त्रज्ञांसाठी 60 हा अंक खूप सोयीस्कर ठरला. त्यानंतर प्राचीन इजिप्शियन लोकांनी सूर्याच्या सावलीच्या आधारावर दिवसाची 12 तास सूर्यप्रकाश आणि 12 तास रात्र अशी विभागणी केली, आणि अशा प्रकारे संपूर्ण 24 तासांची पद्धत सुरू झाली.
सुरुवातीला, 24 -तासांची पद्धत सर्वत्र स्वीकारली जात नव्हती आणि लोक आपापल्या गरजेनुसार वेळ मोजत असत. त्यानंतर, युरोपमध्ये यांत्रिक घड्याळे आल्यानंतर, वेळ मोजणे अधिक सोपे आणि अचूक झाले. 17 व्या शतकात, सेकंदांचे अचूक मापन सुरू झाले आणि 60-सेकंदांची पद्धत स्थिर झाली. त्यानंतर गॅलिलिओ आणि ख्रिश्चन हायगेन्स यांनी लोलक घड्याळे बनवून वेळ मोजण्याची पद्धत अधिक अचूक केली.
फ्रेंच क्रांतीच्या काळात, दिवसाचे 10 तासांमध्ये आणि प्रत्येक तासाचे 100 मिनिटांमध्ये विभाजन करून, वेळेला 10-आधारित पद्धतीत रूपांतरित करण्याचा प्रयत्न झाला. परंतु ही पद्धत वापरण्यास अवघड ठरल्याने, ती लवकरच सोडून देण्यात आली आणि पुन्हा 60-आधारित पद्धत स्वीकारण्यात आली. ( डिस्क्लेमर : वरील माहिती उपलब्ध स्रोतावरून, सार्वजनिक डोमेनमधून देण्यात आलेली आहे.)
