स्वतःच्या अटींवर जगण्याचे धैर्य !, नाना पाटेकर यांचे जीवन म्हणजे….
एके दिवशी जेव्हा आपण आपल्या आयुष्याकडे मागे वळून पाहू, तेव्हा आपण असे म्हणू शकू का की आपण आपले आयुष्य खऱ्या अर्थाने जगलो, की इतरांना हवे तसे बनण्यातच आपण आपले संपूर्ण आयुष्य खर्च केले?
काही माणसे अशी असतात ज्यांना आपण कधीच भेटत नाही, तरीही ते आपल्या मनात असे प्रश्न सोडून जातात जे आयुष्यभर आपल्यासोबत राहतात. आज, नाना पाटेकर यांचा मराठीतील एक छोटा व्हिडिओ पाहताना मला असेच काहीसे वाटले. एक पत्रकार म्हणून माझ्या प्रदीर्घ प्रवासात, मला अनेक लोकांना भेटण्याची, त्यांच्या कथा ऐकण्याची आणि त्यांना समजून घेण्याची संधी मिळाली. पण मला नाना पाटेकर यांना कधीच भेटता आले नाही. मला याची खंत नेहमीच वाटेल. एका महान अभिनेत्याला भेटता आले नाही म्हणून नाही, तर अशा व्यक्तीसमोर बसण्याची संधी मला मिळाली नाही, ज्यांच्या विचारांनी माझ्या मनाला खोलवर स्पर्श होतो आणि ज्यांनी मला जीवन समजून घेण्यास मदत केली. त्यांचे बोलणे ऐकून माझ्या मनात एक जुना प्रश्न पुन्हा आला: जीवन म्हणजे फक्त जिवंत राहणे आहे की आपण ते कसे जगतोय हे देखील महत्त्वाचे आहे?
त्या मराठी व्हिडीओत नाना जीवनातील मोठ्या गोष्टी आतून व्यक्त होत आहेत. त्यांच्या शब्दाचे भाव, जसे मला समजले काहीसे असे आहेत. काय माणसाने या जगात एखाद्या फाटलेल्या, जुन्या, टाकून दिलेल्या पानाच्या तुकड्यासारखे जगावे का? अपमान सहन करत राहावे, की मजबूरीने आपण इतरांसमोर मान झुकवून, आपला स्वाभिमान गमावून, दडपणाखाली जगत राहावे? मग ते मृत्यूची तुलना एका महाकाय सर्पाशी करतात, ज्याच्या दंशाने अशी झोप लागते पुन्हा सकाळ येत नाही. पण त्या अनंत झोपेतही आपल्याला स्वप्नं पडू लागली तर? हा विचार अस्वस्थ करणारा आहे. याचे सोपे उत्तर नाही. कदाचित याचा खरा अर्थ मृत्यू निवडणे हा नसून, जिवंतपणी आपला स्वाभिमान ओळखणे हा आहे. प्रश्न हा आहे की, आपण जिवंत असताना किती सहन करण्यास आणि स्वीकारण्यास तयार आहोत.
हे ऐकून मला भगवद्गीतेतील एका वचनाची आठवण आली, “श्रेयांस्वधर्मो विगुणाः परधर्मात्सवानुष्ठितात.” म्हणजेच तुमचा स्वतःचा मार्ग जरी अवघड किंवा अपूर्ण असला तरी दुसऱ्याचा मार्गावर चालण्यापेक्षा उत्तम आहे. येथे स्वधर्माचा अर्थ केवळ कोणताही धर्म किंवा मजहबशी नाही. माझ्यासाठी याचा अर्थ स्वतःचा स्वभाव, आपले कर्तव्य आणि आंतरिक सत्य ओळखणे. जीवनाला आपल्याकडून काय हवे आहे, न की संपूर्ण आयुष्य तेच बनून राहाणे जे दुसऱ्यांना हवे. याचा अर्थ हा देखील नाही आपली प्रत्येक इच्छा हमारा धर्म बनते. आपल्या रस्त्यावर चालताना आपल्या अंतरात्मा आणि जबाबदारीचे ध्यान ठेवायला हवे. परंतू दुसऱ्यांच्या अपेक्षेनुसार संपूर्ण आयुष्य जगणारी व्यक्ती एक दिवस स्वत:साठी अनोळखी होऊ शकते.
एवढेच नाही तर नानांचे शब्द केवळ त्यांचे राहत नाहीत. ती आपली स्वतःची कहाणी बनू लागते. आपल्यापैकी कितीजण तेच आयुष्य जगत आहेत जे खरोखरच आपण निवडले होते. लहानपणापासूनच आपल्याला सांगितले जाते की आपण काय बनायला हवे. जसजसे आपण मोठे होतो, तसतसे आपल्याला शिकवले जाते की कोणती स्वप्ने पूर्ण करण्यासारखी आहेत. मग, नोकरी, कुटुंब आणि समाजात वावरताना आपल्याला कळते की नाही म्हणण्यापेक्षा हो म्हणणे सोपे आहे. हळूहळू, आपण आपले शब्द, विचार, इच्छा आणि आपला आनंदसुद्धा इतरांच्या सोयीनुसार बदलू लागतो. आपल्याला कोणीही बांधून ठेवत नाही. आपल्याला कोणीही साखळदंडात अडकवत नाही. तरीही, एक दिवस आपल्या लक्षात येते की आयुष्यभर आपण इतरांना विचारले की त्यांना आपल्याकडून काय हवे आहे, पण स्वतःला कधीच विचारले नाही की आपल्याला आयुष्याकडून काय हवे आहे.
इतरांची सेवा करणे आणि स्वतःला पूर्णपणे समर्पित करणे यात मोठा फरक आहे. एक आई आपल्या मुलाची काळजी घेते. एक नर्स रुग्णाची काळजी घेते. एक मित्र कठीण काळात मित्राला आधार देतो. या कृतींमुळे एखाद्याचा स्वाभिमान कमी होत नाही, उलट तो वाढतो. पण जेव्हा सेवा भीती, अपमान किंवा आत्मसन्मानापोटी केली जाते, तेव्हा तिचा अर्थ बदलतो. प्रेम स्वेच्छेने देते. भीती शरण जाते कारण तिला दुसरा कोणताही मार्ग दिसत नाही. या दोन्ही कृती बाहेरून सारख्या वाटू शकतात, पण त्यामागील हेतू वेगळे आहेत. कदाचित प्रश्न हा नाही की आपण कोणापुढे शरण जातो की नाही. प्रश्न हा आहे की आपण शरण का जातो? प्रेम आणि आदरापोटी, की आपण स्वतःची किंमत नाही?
इथेच कर्मयोगाचा अर्थ स्पष्ट होतो. कर्मयोगी म्हणजे केवळ कष्ट करणारी व्यक्ती नव्हे. अनेक लोक पैसा, पद किंवा प्रशंसा गमावण्याच्या भीतीने कठोर परिश्रम करतात. कर्मयोगाचा सखोल अर्थ म्हणजे आपले काम पूर्ण प्रामाणिकपणाने करणे, पण आपले मूल्य टाळ्यांच्या कडकडाटाशी किंवा अपयशाशी जोडू नये. नानामध्ये मला एक असा कलाकार दिसला जो आपल्या कामाप्रती आणि तत्त्वांप्रती समर्पित होता. त्यांच्या मनातले सर्व काही मला माहीत आहे असा दावा मी करू शकत नाही. पण त्यांच्याबद्दल मला जी गोष्ट प्रभावित करणारी वाटली, ती म्हणजे तो प्रत्येकाला खूश करण्यासाठी स्वतः मध्ये कधीही बदल करताना दिसला नाही. स्वतः शी प्रामाणिक राहण्यात मोठी शक्ती आहे.
आपल्या अटींवर जगण्याची कदाचित सर्वात कठीण परीक्षा म्हणजे, प्रत्येकजण आपल्याला समजून घेणार नाही हे स्वीकारणे. आपल्याला स्वातंत्र्य हवे असते, पण त्याचबरोबर सर्वांनी आपल्या स्वातंत्र्याची कदर करावी असेही वाटते. आपल्याला सत्य बोलायचे असते, पण त्याचबरोबर कोणालाही दुखवायचे टाळायचे असते. आपल्याला स्वतःसारखेच राहायचे असते, पण एकटेपणाची भीती वाटते. आयुष्य नेहमीच या सर्व सुखसोयी एकाच वेळी देत नाही. कधीकधी आपल्याला ठरवावे लागते की, सर्वांच्या नजरेत चांगले असणे अधिक महत्त्वाचे आहे की स्वतःशी प्रामाणिक राहणे.
यातच आणखी एक प्रश्न दडलेला आहे. सर्वात मोठा धोका हा आहे का की इतर आपल्याला नाकारतील, की त्यांना खूश करण्याच्या नादात आपण स्वतःला विसरून जाऊ? आपण यशस्वी, आदरणीय आणि लोकांच्या गराड्यात असू शकतो. तरीही, जेव्हा कोणालाही आपल्याकडून काहीही नको असते, तेव्हा आपल्याला आतून एक पोकळी जाणवू शकते. कदाचित ती पोकळी म्हणजे आपला पराभव नसेल. कदाचित तो आपल्यातलाच तो एक भाग असेल, जो स्वतःला व्यक्त करण्यासाठी वर्षानुवर्षे वाट पाहत आहे.
नाना पाटेकरांना भेटता आले नाही. आता ही खंत आयुष्यभर माझ्यासोबत राहील. कदाचित त्याच्यासमोर बसून आयुष्याच्या या प्रश्नांवर बोलण्याची संधी मिळाली असती. पण आज असं वाटतं की एखाद्या व्यक्तीला भेटायचं असेल तर त्याच्या समोर बसावं लागत नाही. कधीकधी त्याचे काही शब्द आपल्यात इतके खोलवर शिरतात की ते आपल्या आयुष्याचा एक भाग बनतात. नानांच्या एका छोट्या व्हिडिओने मला माझ्या स्वतःच्या आयुष्यात डोकावायला भाग पाडले. माझ्यासाठी सच्च्या कलाकाराची हीच सर्वात मोठी ओळख आहे. तो जग सोडून जातो, पण त्याचे विचार लोकांमध्ये जिवंत राहतात.
स्वतःच्या अटींवर जगले आणि स्वतःच्या अटींवर जग सोडले. माझ्यासाठी याचा अर्थ मरण्याची इच्छा नाही तर शेवटच्या श्वासापर्यंत स्वतः शी खरे राहण्याची इच्छा आहे.
