फक्त दारू पितो म्हणून कोणी व्यसनी ठरत नाही; मग खरा मद्यपी कुणाला म्हणायचं? डॉक्टरांनी सांगितली नेमकी लक्षणं

आजच्या आधुनिक जीवनशैलीत मद्यपान करणे किंवा अधूनमधून मद्यपेयांचे सेवन करणे ही एक सामान्य गोष्ट आहे. याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येकाला मद्यपी ठरवले पाहिजे. यामुळे हा प्रश्न निर्माण होतो की, एखाद्या व्यक्तीला मद्यपी केव्हा मानले जाऊ शकते. यासाठी काही निकष तरी आहेत का? केवळ मद्यपान केले म्हणून डॉक्टर एखाद्याला मद्यपी मानत नाहीत . जेव्हा मद्यपानाचा परिणाम एखाद्याच्या वागणुकीवर, आरोग्यावर, नातेसंबंधांवर आणि दैनंदिन जीवनावर होऊ लागतो, तेव्हा त्या व्यक्तीला मद्यपानाचे व्यसन किंवा वैद्यकीय भाषेत ‘अल्कोहोल युज डिसऑर्डर’ आहे असे मानले जाते. यावरून हा प्रश्न निर्माण होतो की, एखादी व्यक्ती सामान्यपणे मद्यपान करत आहे की तिला व्यसन लागले आहे, हे कोणत्या लक्षणांवरून कळते?

मद्यपान व्यसन ही एक अशी स्थिती आहे. ज्यामध्ये व्यक्तीचे मद्यपानावरील नियंत्रण सुटते. त्यांना दारूचे इतके व्यसन लागते की, त्यामुळे होणारे नुकसान असूनही ते दारू सोडू शकत नाहीत. ही समस्या सौम्य, मध्यम किंवा गंभीर असू शकते. मात्र यावर उपचार न केल्यास, ती हळूहळू गंभीर होऊ शकते. मद्यपानावरील नियंत्रण गमावणे याचा समावेश होतो.

जर एखादी व्यक्ती फक्त एक किंवा दोन पेग पिण्याचे ठरवते पण प्रत्येक वेळी त्यापेक्षा जास्त पिते. तर हे एक धोक्याचे चिन्ह असू शकते. त्यांना मद्यपान सोडायचे असते पण ते सोडू शकत नाहीत. अनेक लोक मद्यपान कमी करण्याचा किंवा सोडण्याचा वारंवार प्रयत्न करतात, पण त्यांना यश येत नाही. हे मद्य व्यसनाचे एक प्रमुख लक्षण देखील मानले जाते. दिवसाचा बराचसा वेळ मद्याच्या सान्निध्यात घालवणे.

जर एखादी व्यक्ती मद्य खरेदी करण्यात पिण्यात किंवा मद्याच्या नशेतून सावरण्यात बराच वेळ घालवत असेल, तर हे सामान्य मानले जात नाही. वारंवार दारू पिण्याची तीव्र इच्छा. जेव्हा तुमच्याकडे दारू नसते, तेव्हा तुम्हाला अस्वस्थता जाणवते किंवा पुन्हा पुन्हा पिण्याची इच्छा होते. याला तीव्र लालसा म्हणतात. हे दारूच्या व्यसनाचे एक प्रमुख लक्षण आहे. जर मद्यपानामुळे कामात, अभ्यासात, व्यवसायात किंवा कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमध्ये अडथळा येत असेल, तर ही परिस्थिती चिंताजनक असू शकते.

विशेषतः जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला त्याचे दुष्परिणाम माहीत असूनही मद्यपान सोडता येत नाही, तेव्हा हे अधिक खरे ठरते. काही लोक मद्यपानाचा त्यांच्या आरोग्यावर, नातेसंबंधांवर किंवा करिअरवर नकारात्मक परिणाम होत आहे हे माहीत असूनही मद्यपान करत राहतात. हे देखील मद्यपान व्यसन विकाराचे एक लक्षण आहे. अशा परिस्थितीत, त्या व्यक्तीला मद्यपी मानले जाऊ शकते. जेव्हा एखादी व्यक्ती छंद, सामाजिक उपक्रम किंवा लोकांशी मिसळण्यापेक्षा मद्यपानाला प्राधान्य देते, तेव्हा हे देखील एक धोक्याचे चिन्ह असते.

गाडी चालवणे, पोहणे किंवा इतर जोखमीच्या कृतींसारख्या धोकादायक परिस्थितीत मद्यपान करणे हे देखील व्यसनाचे लक्षण असू शकते. जसजसे अल्कोहोलचे व्यसन वाढते, तसतसे शरीर त्याला सरावू लागते. त्यामुळे पूर्वीसारखाच परिणाम मिळवण्यासाठी व्यक्तीला जास्त अल्कोहोल पिण्याची गरज भासते. याला सहनशीलता म्हणतात. मग जेव्हा अल्कोहोल उपलब्ध नसते, तेव्हा शरीर संकेतांद्वारे प्रतिसाद देऊ लागते.

काही लोकांना अल्कोहोल न मिळाल्यास मळमळ, घाम येणे, हात थरथरणे किंवा अस्वस्थता जाणवते. याला विड्रॉवल सिम्प्टम्स म्हणतात. कधीकधी ही लक्षणे टाळण्यासाठी लोक पुन्हा मद्यपान करू लागतात. ज्यामुळे त्यांचे व्यसन आणखी खोलवर जाते. तज्ञांच्या मते, कमी वेळात गरजेपेक्षा जास्त मद्यपान करणे देखील धोकादायक मानले जाते. साधारणपणे जर एखादा पुरुष दोन तासांत पाच किंवा अधिक पेये पितो, किंवा एखादी महिला दोन तासांत चार किंवा अधिक पेये पिते, तर त्याला अतिमद्यपान म्हणतात.

या सवयीमुळे आरोग्य आणि सुरक्षितता या दोन्हींना गंभीर धोका निर्माण होऊ शकतो. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रत्येक मद्यपान करणारा व्यक्ती व्यसनी नसतो. मद्यपान करणे आणि दारूचे व्यसन लागणे या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. खरी चिंता तेव्हा सुरू होते, जेव्हा मद्यपानावरील नियंत्रण सुटू लागते आणि त्यामुळे जीवनात समस्या निर्माण होतात. जर एखाद्या व्यक्तीला वर नमूद केलेल्या लक्षणांपैकी अनेक लक्षणे जाणवत असतील, तर त्याकडे सवयीप्रमाणे दुर्लक्ष करू नये. लवकर मदत आणि उपचार घेतल्यास आजार गंभीर होण्यापासून रोखता येतो.