मुलं शांत व्हावीत म्हणून हातात दिला मोबाईल, पण पडद्याआड नेमकं काय घडतंय? भारतासमोर बालपणाचा गंभीर प्रश्न!

संध्याकाळी सात वाजता रमेश कामावरून घरी परततो. त्याच्या हातात भाजीची पिशवी आहे. डोके प्रचंड दुखत आहे. त्याची आठ वर्षांची मुलगी कंटाळलेली आहे. तिला काहीच सुचत नाहीये, ती तक्रार करतेय की करण्यासारखे काहीच नाही. टीव्हीवर काहीही रंजक नाही, तिचा गृहपाठ पूर्ण झाला आहे आणि तिची आई स्वयंपाकघरात कामात व्यस्त आहे. रमेश तेच करतो जे त्याच्या आधीच्या अनेक थकलेल्या वडिलांनी केले आहे: तो आपला फोन काढतो, त्यावर एखादा कार्टून लावतो आणि मुलीच्या हातात देतो.

घरात शांतता पसरते. तो खाली बसतो. डोळे मिटतो आणि दिवसभरात पहिल्यांदाच त्याला फक्त प्रेशर कुकरची शिट्टी ऐकू येते. त्याने कोणताही गुन्हा केलेला नाही; त्याने केवळ स्वतःसाठी वीस मिनिटांची शांतता मिळवली आहे. अशी युक्ती जी प्रत्येक पिढीने आपापल्या परीने शोधून काढली आहे. कुकरची शिट्टी वाजते, कार्टून संपते आणि लगेच दुसरे कार्टून सुरू होते. भारताला कल्पनाही नाही की, येथील मुले अशा प्रकारे किती वेळ घालवतात.

भारतीय कुटुंबांसमोरील अत्यंत गंभीर समस्यांपैकी एका विषयावर केलेले हे पहिले प्रामाणिक निरीक्षण आहे. सरकारचा स्वतःचा ‘आर्थिक सर्व्हे’ कबूल करतो की, देशाकडे याबद्दल कोणतीही विश्वासार्ह राष्ट्रीय आकडेवारी उपलब्ध नाही. मुले डिजिटल उपकरणांवर किती तास घालवतात किंवा किती मुलांना यामुळे हानी पोहोचली आहे, याची कोणतीही माहिती नाही. जरी या अहवालात मुलांमधील आणि तरुणांमधील ‘डिजिटल व्यसन’ ही एक वाढती समस्या असल्याचे नमूद केले असले, तरी किती मुले याच्या प्रभावाखाली आहेत, याचा कोणताही अंदाज दिलेला नाही.

आजच्या काळात, जेव्हा जवळजवळ प्रत्येक गोष्टीचे मोजमाप केले जाते, तेव्हा ही बाब थक्क करणारी आहे की, मुलांच्या आयुष्यातील इतक्या संध्याकाळ व्यापणारी ही गोष्ट पूर्णपणे मोजमापाच्या पलीकडे आहे. या सर्व्हेतील निष्कर्ष गांभीर्याने विचार करण्यासारखे आहेत. यात असे म्हटले आहे की, स्क्रीनचा अतिवापर आणि प्रत्यक्ष मानवी संबंधांमधील दुरावा यामुळे मानसिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. तसेच, यात अशा धोक्यांचा इशारा दिला आहे जे अनेकदा पालकांच्या नजरेतून सुटतात. सायबर बुलिंग, ऑनलाइन फसवणूक आणि जुगाराचे प्लॅटफॉर्म हे सर्व एका लहान मुलाला केवळ एका ‘टॅप’वर उपलब्ध होऊ शकतात.

यात असेही म्हटले आहे की, या समस्यांचा फटका मोठ्या माणसांनाही बसतो. एक अशी गोष्ट जी आपल्यापैकी अनेकांना मान्य करायला आवडणार नाही. पालकांनी स्वतःच्या पातळीवर काही निष्कर्ष काढले आहेत. ‘लोकलसर्कल्स’ या कम्युनिटी प्लॅटफॉर्मच्या एका सर्व्हेनुसार, जवळजवळ निम्म्या पालकांना असे वाटते की त्यांची मुले सोशल मीडिया, स्ट्रीमिंग किंवा गेमिंगच्या व्यसनाच्या आहारी गेली आहेत. ही एक व्यक्तिनिष्ठ धारणा आहे. वैद्यकीय निदान नव्हे आणि त्याकडे त्याच दृष्टीकोनातून पाहिले पाहिजे.

तरीही जेव्हा अनेक पालक एकसारखाच अनुभव व्यक्त करतात, तेव्हा ती धारणा स्वतःच एक महत्त्वपूर्ण माहिती ठरते. या चर्चेतून समोर आलेले विचार व्यावहारिक होते, टोकाचे नव्हते. यामध्ये लहान मुलांना साधे फोन किंवा केवळ शैक्षणिक वापरासाठी मर्यादित टॅब्लेट देणे; स्पष्ट सीमा आखणे आणि आशयावर फिल्टर लावणे; शाळांमध्ये ऑनलाइन सुरक्षा आणि कल्याणाबाबत धडे समाविष्ट करणे; आणि मुलांसाठी खेळाचा पुरेसा वेळ सुनिश्चित करणे, अशा सूचनांचा समावेश होता. याव्यतिरिक्त, घरात ‘फोन-मुक्त’ क्षेत्रे निर्माण करणे आणि ॲप डेव्हलपर्सना वापरकर्त्यांचे वय तपासण्यासाठी तसेच ‘बाय-डिफॉल्ट’ सुरक्षित सेटिंग्ज लागू करण्यासाठी जबाबदार धरणे, अशाही काही कल्पना मांडल्या गेल्या.

विशेष म्हणजे, या यादीत एक गोष्ट अजिबात नव्हती: कोणीही फोनवर पूर्णपणे बंदी घालण्याची मागणी केली नाही. शेवटी, हेच उपकरण मुलाला ग्रंथालयाशी, शिक्षकांशी, नकाशाशी किंवा दूर राहणाऱ्या मित्राशी जोडू शकते. प्रश्न ‘स्क्रीन’ असावी की नसावी, हा नव्हताच; खरा प्रश्न हा आहे की, यावर नियंत्रण कोणाचे आहे? रमेशच्या घरी एक वेगळीच, शांत प्रक्रिया घडत होती. त्याची मुलगी आता ‘आता मी काय करू?’ असे विचारायचे थांबली होती.

ही एक महत्त्वाची गोष्ट होती. कारण मोकळा दुपारचा वेळ म्हणजे कधीही ‘काहीही नसणे’ असे नसते. कंटाळा ही अशी अवस्था आहे जिथे मूल शून्यातून काहीतरी निर्माण करायला शिकते. जिथे काड्यापेटीची पेटी एक बोट (होडी) बनते आणि ढगांतून नवनवीन गोष्टी (कथा) आकार घेतात. प्रतीक्षा करण्याच्या प्रक्रियेतूनच संयमाचा जन्म होतो. याउलट, स्क्रीनवर प्रत्येक क्षणी काहीतरी नवीन मिळते त्वरित समाधान मिळते, तिथे प्रतीक्षा नसते, रिकामेपणा नसतो. मात्र, तो रिकामेपणा अत्यंत महत्त्वाचा असतो. जे साधन प्रत्येक मोकळा क्षण भरून टाकते, ते कदाचित अशा क्षणांनाच हिरावून घेत असते, ज्या काळात मुलांचे मन स्वतःला घडवत असते.

शिक्षक वर्गात याचा परिणाम पाहतात. काही मुलांना धड्यादरम्यान शांत बसणे कठीण जाते, तर काही मुले रात्री उशिरापर्यंत फोन वापरल्यामुळे वर्गात डुलकी घेतात. झोप ही कदाचित एक मूक बळी ठरत आहे, অথচ वाढत्या वयातील मुलांसाठी शिकण्यासाठी, माहिती लक्षात ठेवण्यासाठी आणि शांत राहण्यासाठी पुरेशी झोप अत्यंत आवश्यक असते.

मुले ऐकलेल्या गोष्टींपेक्षा पाहिलेल्या गोष्टींचे अनुकरण करण्याची शक्यता अधिक असते. एखादा पालक जर म्हणत असेल की, “जेवणाच्या टेबलावर फोन नको,” पण स्वतःच जेवताना मेसेज तपासत असेल, तर तो नकळतपणे मुलांना काहीतरी वेगळाच धडा देत असतो. प्रौढ व्यक्तीही याला अपवाद नाहीत; आपल्यापैकी अनेकजण रांगेत उभे राहिल्यावर किंवा लिफ्टचे दरवाजे बंद होताच लगेच आपला फोन हातात घेतात—एखादा मोकळा क्षण कसा घालवायचा, हे आपण जणू पूर्णपणे विसरूनच गेलो आहोत. त्यामुळे, आपल्याकडे पाहून शिकणारी मुले अशा क्षणांना कसे हाताळावे, हे कधी शिकलीच नाहीत, यात नवल ते काय.

रमेशने शेवटी डोळे उघडले आणि आपल्या मुलीकडे पाहिले; ती एका चमकणाऱ्या स्क्रीनकडे झुकून त्यात इतकी मग्न होती की, वडिलांचे येणेही तिला उमजले नाही. अचानक, त्याला स्वतःच्या बालपणातील एक प्रदीर्घ, शांत दुपार आठवली आणि तो विचार करू लागला की, तेव्हा त्याने तो वेळ कसा घालवला होता. लहानपणी अशा शांत, निवांत दुपारी तुम्ही काय करायचे?