भारतात अवयव प्रत्यारोपणात काळा बाजार, ‘हे’ नियम लक्षात ठेवा!

प्रशांत लीला रामदास, टीव्ही 9 मराठी, नवी दिल्ली : देशात मोठ्या प्रमाणात शरीरातील विविध अवयवांच्या प्रत्यारोपणाचे प्रकार वाढत आहेत. यामध्ये गैरव्यवहार होण्याचे देखील प्रकार वाढलेत. भारतात प्रत्येक मोठ्या शहरात आता प्रत्यारोपण करण्याचे मोठमोठाले फलक लागलेले दिसतात. त्यामुळे प्रत्यारोपण  करण्यापूर्वी काय करायला हवं, सोबतच याबाबतीत काय कायदे आहेत हे जाणून घेणं काळाची गरज बनली आहे.

भारतात शरीराच्या विविध भागात रोपण झाल्यानंतर अनेकदा प्रत्यारोपण करण्यात आलेला डिव्हाईस काढून टाकण्याची सूचना डॉक्टर करतात. तो डिव्हाईस त्या व्यक्तीच्या शरीरासोबत जुळत नाही, असे कारण दिले जाते. मात्र जेव्हा ते डिव्हाईस लावण्यात आले तेव्हा त्याची चाचणी करण्यात आली याची माहिती द्यायला डॉक्टर तयार नसतात. त्यामुळे सर्वसामान्य रुग्णाची मात्र फसवणूक होते. यामागे मोठे आर्थिक राजकारण असल्यामुळे अशा घटना वाढत असल्याची माहिती पुढे आली आहे.

भारताचे नियामक सेंट्रल ड्रग्स स्टँडर्ड कंट्रोल ऑर्गनायझेशनने प्रत्यारोपण करण्याच्या संदर्भात नियमावली बनवली आहे. पूर्वी भारतात केवळ 10 अधिसूचित वैद्यकीय उपकरणे नियंत्रित करण्यात आली होती. हे नंतर 23 प्रकारच्या डिव्हाईसेसपर्यंत विस्तृत केले गेले. यामध्ये मुख्यत्वे सिरिंज, सुया, परफ्यूझन सेट, एचआयव्ही उपचार, कॅथेटर, इंट्रा-ऑकुलर लेन्स, कॅन्युलस, हाड सिमेंट्स, हृदयाच्या वॉल्व, ऑर्थोपेडिक इम्प्लांट्स, कोरोनरी स्टेंट्स, आययूडी आणि कंडोमसाठी विर्रो डिव्हाईसेसमध्ये समाविष्ट असतात. मात्र डॉक्टर ज्या पद्धतीने प्रत्यारोपणासाठी उपकरणाचा उपयोग करतात, ते सूचिबद्ध नसतात याची देखील माहिती पुढे आली आहे.

भारतात वैद्यकीय उद्योगाचा बाजार सध्या 5.2 अब्ज डॉलर्सचे मूल्य आहे. 96.7 अब्ज डॉलर्स भारतीय आरोग्य सेवा उद्योगात 4-5 टक्के योगदान आहे. 2025 पर्यंत भारतीय वैद्यकीय उपकरण बाजारपेठ 50 अब्ज डॉलर्स होण्याची अपेक्षा आहे. सध्या जपान, चीन आणि दक्षिण कोरियानंतर आशियामध्ये भारताचा चौथा सर्वात मोठा वैद्यकीय उपकरणांचा बाजार आहे. उपकरणे आणि साधने बाजारपेठेतील सुमारे 54 टक्के वैद्यकीय उपकरणे तयार करतात.  इतर महत्त्वाचे भाग उपभोग्य वस्तू आणि डिस्पोजेबल आहेत. जे मुख्यत्वे भारतीय खेळाडूद्वारे उत्पादित केले जातात, श्रवणविषयक उपकरणे आणि पेसमेकर, विविध रोपण आणि स्टंटसारख्या रूग्णांच्या सहाय्याने प्रत्यारोपण करण्यात येते.

भारतात ड्रग्ज आणि सौंदर्यप्रसाधने कायदा 1940 च्या माध्यमातून वैद्यकीय उपकरणे औषधे म्हणून नियमितपणे नियंत्रित केली जात आहेत. 19 फेब्रुवारी 2001 रोजी लागू झालेल्या नवीन मेडिकल डिव्हाईस नियमावलीत काही नवीन नियम टाकण्यात आले आहे. सोबतच  2017 मध्ये ग्लोबल हार्मोनायझेशन टास्क फोर्सद्वारे केल्या गेलेल्या जोखमीवर आधारित नवीन नियम वैद्यकीय उपकरणे सूचित टाकण्यात आली आहेत. हे सर्व असतानाही अव्वाच्या सव्वा पैसे यासाठी आकारण्यात येतात. यामुळे मोठा गैव्यवहार होत असतो हे माहित असूनही सरकार याला गंभीरपणे घेत नसल्याचंही पुढे आलंय. ज्या पद्धतीने हृयरोगांच्या बाबतीत नियम कठोर करण्यात आले आहेत, त्या पद्धतीने होणार नाही तोपर्यंत हा गैरव्यवहार थांबणार नाही.