‘औरंगाबाद’चं नाव औरंगाबादच राहू द्या, पुण्याचं नाव छत्रपती संभाजीनगर करा; सुजात आंबेडकरांचं मोठं वक्तव्य

वंचित बहुजन आघाडीचे नेते सुजात आंबेडकर यांनी आरक्षण, जातिवाद, शिक्षणातील प्रश्न आणि छत्रपती संभाजीनगरच्या नामांतरावरून विविध मुद्द्यांवर भाष्य केले. साहिल वाकोडे यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या कुटुंबीयांच्या मागण्यांना पाठिंबा देण्यासाठी आणि या प्रकरणात निष्पक्ष चौकशीची मागणी करण्यासाठी सुजात आंबेडकर यांनी IIT बॉम्बे परिसरात आंदोलन केले होते. याच पार्श्वभूमीवर आयोजित कार्यक्रमात साहिल वाकोडे यांना श्रद्धांजली वाहण्यात आली. त्यानंतर सुजात आंबेडकर यांनी देशातील तरुणांचे प्रश्न, आरक्षणाविरोधातील आंदोलन आणि जातीय भेदभावाच्या मुद्द्यावर भूमिका मांडली.

काही दिवसांपूर्वी देशात Gen-Z तरुणांचे आंदोलन झाले. तरुणांनी आपल्या हक्कांसाठी रस्त्यावर उतरणे ही राजकारणातील महत्त्वाची बाब असल्याचे सुजात आंबेडकर म्हणाले. मात्र त्यानंतर झालेल्या आरक्षण हटाव आंदोलनात मोठ्या प्रमाणावर शिवीगाळ आणि जातीय द्वेषाचा वापर झाल्याचा आरोप त्यांनी केला. आरक्षण हटाव आंदोलनात जातिवादाचा चेहरा दिसल्याचा दावा करत अशा वातावरणात वंचित समाजातील तरुणांच्या बाजूने उभे राहण्यासाठी हा कार्यक्रम आयोजित केल्याचे त्यांनी सांगितले.

आरक्षण केवळ दहा वर्षांसाठी होतं, मग ते अजूनही का सुरू आहे, असा प्रश्न उपस्थित केला जातो. यावर बोलताना सुजात आंबेडकर यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आरक्षणासंदर्भातील भूमिकेचा उल्लेख केला. त्यांनी राजकीय आरक्षण आणि शिक्षण-नोकरीतील आरक्षण यामध्ये फरक असल्याचे सांगत राजकीय आरक्षण संपवा, मग खुल्या जागांमधून किती प्रतिनिधित्व देता ते पाहू, असे आव्हान दिले.

आरक्षणामुळे समाजात कटुता निर्माण होते, असा युक्तिवाद केला जातो. मात्र आरक्षणामुळे जातिव्यवस्था निर्माण झाली नसून, सामाजिक विषमतेच्या पार्श्वभूमीवर आरक्षणाची गरज निर्माण झाल्याचे सुजात आंबेडकर म्हणाले. जोपर्यंत तुमच्या मनातील जातिवाद संपत नाही, तोपर्यंत आम्ही आरक्षण सोडणार नाही, अशी भूमिका त्यांनी मांडली. आरक्षण हे केवळ आर्थिक निकषावर दिले जात नाही, तर सामाजिक मागासलेपण आणि प्रतिनिधित्वाशी त्याचा संबंध असल्याचे सुजात आंबेडकर यांनी स्पष्ट केले.

एखादी व्यक्ती आर्थिकदृष्ट्या पुढे गेली असली तरी सामाजिक स्तरावर तिच्या जातीची ओळख संपत नाही, असा दावा त्यांनी केला. त्यामुळे आरक्षण हटाव ही गरिबी हटावाची मोहीम नाही, असेही ते म्हणाले. आरक्षण संपवण्याची मागणी करणाऱ्यांनी देशातील संपत्तीचे वितरण, उच्च शिक्षणातील प्रतिनिधित्व आणि विविध क्षेत्रांतील सामाजिक सहभागाचाही प्रश्न विचारावा, असे सुजात आंबेडकर म्हणाले. केंद्रीय विद्यापीठांमधील प्राध्यापक, माध्यमे, सफाई कर्मचारी आणि इतर क्षेत्रांमध्ये कोणत्या समाजाचे किती प्रतिनिधित्व आहे, यावर त्यांनी प्रश्न उपस्थित केले.

आरक्षण हटवायचे असेल तर संपत्तीतील आरक्षणही हटवा, असे आव्हान त्यांनी दिले. साहिल वाकोडे यांच्या मृत्यूचा उल्लेख करत सुजात आंबेडकर यांनी जातीय भेदभावाच्या आरोपांची स्वतंत्र चौकशी व्हावी, अशी मागणी केली. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, विद्यार्थ्यांवरील जातीय दबाव आणि भेदभावाच्या तक्रारींकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. साहिल वाकोडे यांच्या कुटुंबीयांनीही IIT बॉम्बे प्रशासनाशी संबंधित व्यक्तींवर कारवाई आणि स्वतंत्र चौकशीची मागणी केली आहे.

या प्रकरणात त्यांच्या पालकांनी मुंबईतील आझाद मैदानावर उपोषणही सुरू केले होते. कार्यक्रमादरम्यान शहराच्या नामांतराबाबत विचारलेल्या प्रश्नावर सुजात आंबेडकर यांनी वेगळी भूमिका मांडली. दोन मिनिटांसाठी औरंगाबाद आणि छत्रपती संभाजीनगर हे विसरून जा, असे म्हणत त्यांनी एखाद्या राजाच्या नावाने शहराचे नामकरण करायचे असेल, तर त्या राजाची राजधानी किंवा त्याच्या राज्यकारभाराशी संबंधित शहराला ते नाव देण्याचा तर्क मांडला.

त्यांनी औरंगाबादचे नाव ‘औरंगाबाद’च राहावे आणि पुण्याचे नाव ‘छत्रपती संभाजीनगर’ करावे, अशी भूमिका मांडली. या मुद्द्यावरून त्यांनी पुण्यातील जातीय राजकारणावरही प्रश्न उपस्थित केले. कार्यक्रमात बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातील विद्यार्थिनींनीही आपल्या समस्या मांडल्या. M.Phil आणि PhD प्रवेश, बोनाफाइड प्रमाणपत्रासाठी आकारले जाणारे शुल्क, कुलगुरूंची भेट न मिळणे, मिलिंद कॉलेजमधील सुविधा आणि संविधानाचा अभ्यासक्रमात समावेश अशा विविध मुद्द्यांवर विद्यार्थिनींनी प्रश्न उपस्थित केले.

एका विद्यार्थिनीने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव असलेल्या विद्यापीठातच आम्हाला शिक्षणापासून वंचित का ठेवले जात आहे?, असा सवाल केला. मिलिंद कॉलेजमधील सुविधांबाबतच्या प्रश्नावर सुजात आंबेडकर यांनी याचं सोपं उत्तर म्हणजे भ्रष्टाचार, असा आरोप केला. कॉलेजच्या कारभाराचे ऑडिट करून ते सार्वजनिक करावे, अशी मागणीही त्यांनी केली. कागदपत्रांच्या प्रक्रियेत विद्यार्थ्यांना अडकवून शिक्षणाची दारे बंद केली जात असल्याचा आरोपही त्यांनी केला.

मात्र हे आरोप सुजात आंबेडकर यांनी केले आहेत. संबंधित संस्थांची बाजू किंवा स्वतंत्र चौकशीचा निष्कर्ष या माहितीत उपलब्ध नाही. संविधानाचा अभ्यास विद्यार्थ्यांना झाला पाहिजे, अशी भूमिका त्यांनी मांडली. मात्र उच्च शिक्षणाऐवजी दहावीपर्यंत आणि बारावीपर्यंत स्वतंत्र अभ्यासक्रमाच्या माध्यमातून संविधानाचे शिक्षण दिले पाहिजे, असे त्यांनी सांगितले. विद्यार्थी आणि बेरोजगार तरुणांच्या प्रश्नांवर पुढील राजकीय धोरण काय, असा प्रश्न विचारण्यात आला. त्यावर जातीय भेदभावाविरोधात सातत्याने लढावे लागेल, असे सुजात आंबेडकर म्हणाले.

यावेळी वैयक्तिक प्रश्नही विचारण्यात आले. तुम्ही लग्न कधी करणार?, असा प्रश्न एका तरुणीने विचारला. त्यावर मिश्कील उत्तर देताना सुजात आंबेडकर म्हणाले की, मी लग्न कधीतरी करेन; लाईनमध्ये पहिले नरेंद्र मोदी, नंतर राहुल गांधी आणि त्यानंतर मी.