सामूहिक जबाबदारी स्वीकारणे हीच भारताच्या चांगल्या भविष्यासाठीची संघाची संकल्पना – सुनील आंबेकर

भारत हा केवळ आधुनिक राष्ट्र-राज्य नसून, सामूहिक कल्याणाच्या सखोल भावनेतून घडलेली एक जिवंत संस्कृती आहे. हजारो वर्षांपासून आलेल्या पिढ्यांनी सर्वांच्या दीर्घकालीन भौतिक, नैतिक आणि आध्यात्मिक कल्याणाचा ध्यास घेतलेला आहे. अनेक आव्हाने आणि व्यत्यय येऊनही टिकून राहिलेली ही सांस्कृतिक सातत्याची परंपरा केवळ ऐतिहासिक अभिमानाचा विषय नाही. त्याऐवजी, आजच्या भारताला त्याच्या आकांक्षा आणि आव्हानांना समजून घेण्यासाठी ती अत्यंत महत्त्वाची आहे. वर्तमानातील आव्हाने भूतकाळापासून वेगळी करून समजून घेता येत नाहीत; त्याचप्रमाणे मजबूत भविष्याची पायाभरणीही आपल्या सामायिक सांस्कृतिक प्रवासाशी गांभीर्याने संवाद साधल्याशिवाय करता येणार नाही. भारताचा सांस्कृतिक प्रवास वेगवेगळ्या, परस्परांपासून तुटलेल्या कालखंडांत विभागता येणार नाही; तो भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य यांना जोडणारी एक अखंड प्रक्रिया आहे.

समृद्ध सांस्कृतिक वारसा

अनादिकाळापासून आपल्या ऋषी-मुनींनी राष्ट्रभावनेचे महत्त्व ओळखले होते. एकता, शांततापूर्ण सहअस्तित्व आणि परस्पर सामंजस्य यांच्यामुळेच चिरस्थायी आनंद प्राप्त होऊ शकतो, हे त्यांनी जाणले होते. भारताच्या सांस्कृतिक प्रवासात काही प्रतीके आणि आदर्श सातत्याने कायम राहिले आहेत. त्यातून आपली अंतर्मनातील एकात्मतेची भावना, सांस्कृतिक सातत्य आणि मूलभूत नैतिक मूल्ये व्यक्त होतात. यामध्ये सर्वांत महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे मातृभूमी. ही पवित्र भूमी म्हणजे भारतमाता आणि आपण तिची मुले आहोत.

मातृभूमी आणि तिच्या लोकांशी असलेले आपले नाते अहेतुक प्रेमाचे, म्हणजेच निःस्वार्थ आणि कोणत्याही अपेक्षेविना असलेल्या प्रेमाचे आहे. त्यामुळे आपण आपल्या सहनागरिकांकडे अनोळखी व्यक्ती किंवा स्पर्धक म्हणून नव्हे, तर एका विशाल कुटुंबातील सदस्य म्हणून पाहतो. ही सांस्कृतिक मूल्यव्यवस्था आधुनिक संविधानातील ‘आम्ही भारताचे लोक’ या संकल्पनेतही प्रतिबिंबित होते. विविधतेने नटलेल्या समाजातील नागरिकांना ती एका समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे वारसदार म्हणून एकत्र आणते.

सर्व नागरिकांनी आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान बाळगावा आणि आपापल्या परीने भारतमातेची सेवा करावी. भारताचे मजबूत वर्तमान आणि चांगले भविष्य घडवणे ही संपूर्ण समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. मात्र ही जबाबदारी पार पाडण्यासाठी सुदृढ चारित्र्य, आत्मशिस्त आणि मजबूत नैतिक मूल्यांची गरज आहे. जे लोक संकुचित स्वार्थाच्या पलीकडे पाहू शकतात, तेच सामूहिक कल्याणाला आपल्या कृतींच्या केंद्रस्थानी ठेवू शकतात.

शिस्त आणि नैतिक संयमाचा अभाव असल्यास व्यक्ती अमर्याद इच्छा आणि तात्कालिक वैयक्तिक लाभांची गुलाम होऊ शकते. त्यामुळे ती आपल्या सहनागरिकांच्या कल्याणापेक्षा स्वतःच्या हिताला आणि काही वेळा राष्ट्रीय हितापेक्षाही वैयक्तिक हिताला प्राधान्य देऊ शकते. म्हणूनच राष्ट्रीय एकता आणि अखंडता ही अशा समाजावर अवलंबून असते, ज्यातील नागरिक उच्च नैतिक मूल्ये जपतात, एकमेकांची मनापासून काळजी घेतात आणि व्यापक सार्वजनिक हितासाठी कटिबद्ध असतात.

भारताला आपला वेळ, क्षमता आणि साधने राष्ट्रसेवेसाठी समर्पित करण्यास तयार असलेल्या नागरिकांची गरज आहे आणि परिस्थितीची मागणी असेल तेव्हा देशासाठी सर्वोच्च त्याग करण्याचीही त्यांची तयारी असली पाहिजे. म्हणूनच राजकीय संघर्ष आणि आर्थिक विकास हे राष्ट्रीय प्रगतीसाठी आवश्यक असले तरी तेवढेच पुरेसे नाहीत. त्यासोबत सांस्कृतिक जागरण आणि चारित्र्यनिर्मितीसाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न झाले पाहिजेत. हे दोन्ही घटक मिळून राष्ट्रनिर्मितीच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला नैतिक पाया निर्माण करतात.

ओळखाधारित राजकारण हे राष्ट्रीय एकता आणि प्रगतीसमोरील गंभीर आव्हान आहे, कारण ते समाजातील नैसर्गिक भिन्नतेचे परस्परविरोधी सामाजिक विभाजनात रूपांतर करते. विविधतेने नटलेल्या समाजात ओळखींचे एक व्यापक राष्ट्रीय भावनेत सामंजस्याने एकत्रीकरण झाले पाहिजे; त्यांचा परस्परांविरुद्ध संघर्षासाठी वापर होता कामा नये.

भारताच्या विविध भाषांकडे भगिनी भाषा म्हणून पाहिले पाहिजे. त्या सर्व मिळून आपल्या सामायिक सांस्कृतिक वारशाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्या राष्ट्राला अधिक समृद्ध करतात; त्यामुळे त्यांना परस्परांमध्ये स्पर्धा निर्माण करणाऱ्या आणि समाजात फूट पाडणाऱ्या शक्तींमध्ये रूपांतरित करता कामा नये. त्याचप्रमाणे भारतातील राज्ये ही प्रशासकीय घटक आहेत. ती राष्ट्रीय एकात्मता कमकुवत करणाऱ्या स्वतंत्र प्रादेशिक ओळखींचे आधार बनता कामा नयेत.

ऐतिहासिकदृष्ट्या जातीव्यवस्थेने भारतीय समाजात खोलवर विभागणी निर्माण केली आहे. व्यापक हिंदू ओळखीखाली समाजाला अधिक मजबूतपणे एकत्र आणून जातीय भेदभाव आणि सामाजिक विखंडन दूर करता येऊ शकते. त्याचप्रमाणे ‘आरक्षित’ आणि ‘सामान्य’ अशा श्रेणी कल्याणकारी योजना आणि सामाजिक न्यायाच्या उपाययोजनांसाठी लागू राहू शकतात; मात्र त्यांचा राजकीयीकरणासाठी किंवा समाजात असंतोष निर्माण करण्यासाठी वापर होता कामा नये.

सनातन सत्याची अनुभूती

नागरिक त्यांच्या विचारसरणी, धर्म, लिंग, राजकीय भूमिका किंवा आर्थिक परिस्थितीच्या आधारे वेगवेगळे असू शकतात. विविध समाजात अशा भिन्नता स्वाभाविक आहेत. मात्र सामाजिक विभागणी निर्माण करणे आणि ती अधिक तीव्र करणे यामुळे सामाजिक एकोपा कमकुवत होतो.

बौद्ध, जैन किंवा शीख परंपरांकडे, तसेच त्यांच्याशी संबंधित विविध गुरु आणि ऋषी-मुनींच्या विचारांकडे परस्परविरोधी किंवा एकमेकांना नाकारणाऱ्या परंपरा म्हणून पाहता कामा नये. त्याऐवजी, दीर्घ सांस्कृतिक प्रक्रियेतून विकसित झालेल्या आणि सनातन सत्याच्या अनुभूतीसाठी आध्यात्मिक शोधाच्या विविध टप्प्यांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या परंपरा म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले पाहिजे.

भारत स्वतः एक जिवंत संस्कृती आहे, जी संवाद आणि विचारविनिमयाच्या परंपरेतून सातत्याने विकसित झाली आहे. जीवनाविषयीची आपली बहुआयामी समज अनेक तत्त्वज्ञानांमध्ये आणि आचार-विचारांमध्ये व्यक्त झाली आहे. त्यांच्यात भिन्नता असली तरी त्या सर्वांनी हिंदुत्वाला युगानुयुगे आपल्या अस्तित्वाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या सनातन सांस्कृतिक मूल्याला अधोरेखित आणि बळकट केले आहे. आदर, सामंजस्य आणि एकात्मतेचे हे तत्त्वज्ञान आपल्या राष्ट्रीय एकतेचा आणि जिवंत संस्कृतीचा आधार राहिले आहे.

जगाशी जोडलेले राहूनही भारताने जगाशी संवाद साधताना आपल्या सांस्कृतिक दृष्टिकोन आणि प्राधान्यक्रमांच्या आधारेच पुढे गेले पाहिजे.

आज राजकारण आणि सामाजिक संवाद हे समाजाला परस्परविरोधी गटांमध्ये विभागणाऱ्या द्वंद्वात्मक चौकटीत अधिकाधिक अडकत चालले आहेत, ही दुर्दैवी वस्तुस्थिती आहे. आता पिढ्यांमध्येही नव्या विभाजनरेषा आखल्या जात आहेत. मात्र कोणतीही पिढी एकाकी अस्तित्वात नसते. प्रत्येक वयोगट कुटुंब, समाज आणि व्यापक सामाजिक व्यवस्थेच्या माध्यमातून इतरांशी जोडलेला असतो.

एका पिढीचे हित दुसऱ्या पिढीच्या हितापासून पूर्णपणे वेगळे करता येत नाही. धोरणकर्त्यांनी प्रत्येक सामाजिक घटकाकडे स्वतंत्र समूह म्हणून पाहून त्यांच्यासाठी वेगवेगळे उपाय शोधण्याऐवजी, त्यांच्या विशिष्ट गरजा ओळखून त्यांना सामूहिक कल्याणाच्या व्यापक दृष्टिकोनात समाविष्ट केले पाहिजे. समाजाला एकत्र आणणारे उपाय हेच प्रभावी उपाय असतात; समाजाचे तुकडे करणारे नव्हे. आपल्याला वेगळे करणाऱ्या गोष्टी सतत शोधण्याऐवजी सहकार्य आणि परस्पर आदराची भावना जोपासली पाहिजे.

प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वंशपरंपरेचा आणि सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान बाळगला पाहिजे. त्याचवेळी, आपल्या संकुचित ओळखींच्या पलीकडे जाऊन एका राष्ट्राचे सदस्य म्हणून आपली व्यापक सामूहिक ओळख स्वीकारायला शिकले पाहिजे. जेव्हा लोकांना आपल्याला जोडणाऱ्या सखोल सांस्कृतिक बंधाची जाणीव होते, तेव्हा ‘आपलेपणा’ची त्यांची संकल्पना आपोआप व्यापक होते. हळूहळू वैयक्तिक किंवा गटाच्या हितापेक्षा व्यापक राष्ट्रीय कुटुंबाविषयीची आत्मीयता अधिक महत्त्वाची ठरते. हा बदल आपल्या विचारांमध्ये आणि आचरणातही परिवर्तन घडवतो. त्यातून भारतकेंद्रित विचार आणि प्राधान्यक्रम स्वीकारण्याची प्रेरणा मिळते.

जगाशी जोडलेले राहूनही भारताने जगाशी संवाद साधताना आपल्या सांस्कृतिक दृष्टिकोन आणि प्राधान्यक्रमांच्या आधारेच पुढे गेले पाहिजे. या दृष्टिकोनाच्या केंद्रस्थानी ‘स्व’ म्हणजे आपली सांस्कृतिक आत्मओळख आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने (RSS) सातत्याने प्रत्येक नागरिकाकडे भारतमातेचे मूल म्हणून पाहिले आहे. कोणत्याही राष्ट्रीय अभियानाचे यश केवळ राजकीय नेतृत्वातील बदल किंवा एका सरकारच्या जागी दुसरे सरकार येणे यावर मोजता येत नाही. त्या अभियानामुळे प्रत्यक्ष राष्ट्राच्या स्थितीत किती परिवर्तन घडले, यावर त्याचे खरे यश अवलंबून असते.

संघाच्या शताब्दी वर्षात, समाजात पुन्हा एकदा राष्ट्रीय जागरणाची प्रक्रिया पुढे नेताना संघ पंचप्राणांवर भर देत आहे. सामाजिक समरसता; पर्यावरणपूरक जीवनशैली; कुटुंब प्रबोधन; स्वावलंबन आणि स्वदेशी; तसेच भारताचा नागरिक म्हणून मूलभूत कर्तव्यांचे पालन. या पाच संकल्पनांचा एकत्रित उद्देश ज्ञान, विचारशील आत्मपरीक्षण आणि विधायक संवादाची संस्कृती विकसित करणे हा आहे. समकालीन आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी आणि भविष्यातील संधींसाठी राष्ट्राला तयार करण्यासाठी अशी संस्कृती आवश्यक आहे.

बाह्य प्रभाव तसेच अंतर्गत आव्हानांवर मात करून समाज आणि राष्ट्राला भविष्यात त्याचे योग्य स्थान मिळवून देणे आणि येणाऱ्या पिढ्यांचे कल्याण सुनिश्चित करणे, हे संघाचे उद्दिष्ट आहे. मात्र अशा आकांक्षा केवळ सामान्य नागरिकांच्या शहाणपणातून, सहभागातून आणि सक्रिय योगदानातूनच साकार होऊ शकतात. शाखा हे असे महत्त्वाचे व्यासपीठ आहे, जिथे लोक एकत्र येतात, विचारविनिमय करतात, आपली क्षमता विकसित करतात आणि व्यापक राष्ट्रीय उद्दिष्टासाठी आपले प्रयत्न समर्पित करतात.

भारताची तरुण ऊर्जा या राष्ट्राला सनातन सांस्कृतिक उत्क्रांतीच्या मार्गावर सातत्याने पुढे नेत आली आहे. राष्ट्रीय एकता, सेवा आणि आत्मशिस्त या मूल्यांचा व्यापक स्वीकार भारताला एक जिवंत संस्कृती म्हणून टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक आहे.

( लेखक – सुनील आंबेकर –  अखिल भारतीय प्रचार प्रमुख, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (RSS) )