भारतातील एकमेव मंदिर, जेथे बदलतो शिवलिंगाचा रंग, या ‘बेडूक मंदिरा’तील नंदीचे महत्त्व काय?

हिंदू धर्मात पूजा पाठ यांसारख्या धार्मिक गोष्टींना फार मोठं महत्त्व आहे. एवढंच नाही तर, हिंदू धर्मात प्राणी आणि पक्ष्यांना विशेष स्थान आहे. गाय, नाग, हत्ती, सिंह यांसारख्या अनेक प्राण्यांना दैवी रूपे मानून त्यांची पूजा केली जाते. मात्र, बेडकाला मुख्य प्रतीक मानून बांधलेल्या शिव मंदिराविषयी फार कमी लोकांना माहिती आहे. या मंदिराचं देखील खास महत्त्व आहे. उत्तर प्रदेशातील लखीमपूर खेरी जिल्ह्यातील ओएल गावात असलेले हे दुर्मिळ मंदिर ‘मंडूक मंदिर’ किंवा ‘बेडूक मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते. भारतातील या प्रकारच्या रचनेसाठी प्रसिद्ध असलेले हे एकमेव मंदिर म्हणून ओळखले जाते.

बेडकाच्या आकाराचे एक चमत्कारिक मंदिर

या मंदिराची अनोखी स्थापत्यशैली पर्यटकांना लगेचच प्रभावित करते. मंदिर पाहण्यासाठी आणि दर्शन घेण्यासाठी अनेक भक्त, पर्यटक मंदिराला भेट देतात. बाहेरून पाहिल्यास, संपूर्ण मंदिर एका विशाल बेडकाच्या आकाराचे दिसते. वास्तुशास्त्रानुसार, हे मंदिर एका महाकाय मगरीच्या पाठीवर बसलेल्या बेडकाच्या आकारात बांधले आहे.

स्थानिक मान्यतेनुसार, तांत्रिक परंपरेतील एक महान व्यक्तिमत्व मानल्या जाणाऱ्या कपिल यांच्या मार्गदर्शनाखाली, ‘मंडुका यंत्रा’च्या तत्त्वांवर आधारित हे मंदिर राजस्थानी शैलीत बांधले गेले. मंदिराची रचना अशा प्रकारे केली आहे की, जर भाविक पूर्वेकडील दरवाज्यातून आत शिरले, तर ते थेट गर्भगृहात पोहोचू शकतात. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर कोरलेली तांत्रिक शिल्पे त्याच्या वैशिष्ट्यात आणखी भर घालतात.

रंग बदलणारे शिवलिंग.. उभा नंदी

या मंदिरात स्थापित भगवान नर्मदेश्वर महादेवांचे शिवलिंग सर्वात अद्वितीय मानले जाते. नर्मदा नदीतून आणलेले हे दुर्मिळ शिवलिंग, प्रकाशाच्या प्रभावानुसार दिवसाच्या वेगवेगळ्या वेळी आपला रंग बदलते, असे भक्तांचे म्हणणे आहे. याच वैशिष्ट्यामुळे देशभरातून भक्त येथे येतात.

मंदिरातील नंदीची मूर्ती

आणखी एक विशेष गोष्ट म्हणजे, सहसा शिव मंदिरांमध्ये नंदीची मूर्ती बसलेल्या अवस्थेत असते. पण या मंदिरात नंदी उभ्या अवस्थेत दिसतो. असे म्हटले जाते की, अशा स्वरूपातील नंदीच्या मूर्तीचे अस्तित्व अत्यंत दुर्मिळ आहे. स्थानिकांच्या मते, एकेकाळी मंदिराच्या शिखरावरील छत्री सूर्यकिरणांच्या दिशेने फिरायची. आता काळाच्या ओघात तिची दुरवस्था झाली आहे.