7 देशातील 11 गायकांनी गायले गाणे, तुम्ही ऐकले का हे गाणे?
सध्या सर्वत्र गाण्यांची क्रेझ पाहायला मिळते. त्यामुळे 7 देशातील 11 गायकांनी गायलेले एक गाणे देखील चर्चेत आहे. हे गाणे डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी लिहिण्यास सांगितले होते.
लोकगीतांची चर्चा होईल आणि ‘बटोहिया’चा उल्लेख नसेल, असे होऊ शकत नाही. अनेकजण हे गाणे ‘सुंदर सुभूमि भैया’ या नावानेही ओळखतात. याला भोजपुरीचे वंदे मातरमही म्हटले जाते. का? हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला वर्ष १९११ मध्ये जावे लागेल. त्या वेळी बिहारच्या सारण जिल्ह्यात रघुबीर नारायण नावाचे एक विद्वान आणि वकील राहत होते. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांना आपल्या मातृभाषेत लिहिण्याचा सल्ला दिला. त्यांनी रघुबीर नारायण यांना सांगितले की, ते आपल्या भाषेत लिहावे आणि आपल्या मातीचा आवाज बनवावे. या गोष्टीचा त्यांच्यावर खोल परिणाम झाला. त्यानंतर त्यांनी भोजपुरीत ‘बटोहिया’ गीत लिहिले, जे हळूहळू लोकांच्या हृदयात बसले.
भोजपुरीत ‘बटोही’ म्हणजे प्रवासी किंवा वाटसरू. ‘बटोहिया’ म्हणजे त्या प्रवाश्याला प्रेमाने हाक मारण्याची पद्धत. पण या गीतामागे फक्त आपल्या मातृभूमीच्या सौंदर्याचे वर्णन नाही, तर आप्तजनांपासून दूर राहण्याचे दुःखही दडलेले आहे. ब्रिटिशांच्या राजवटीत बिहार आणि पूर्व उत्तर प्रदेशातील अनेक गरीब कामगारांना कामासाठी दुसऱ्या देशांत पाठवले गेले होते. तिथे त्यांना बागांमध्ये काम करावे लागत असे. या कामगारांना ‘गिरमिटिया मजदूर’ म्हटले जायचे. त्यांना आपले घर, कुटुंब आणि देशापासून हजारो मैल दूर राहण्यास भाग पडले होते. ‘बटोहिया’ गीतात अशाच एका मजदूराच्या दुःखाचे चित्रण केले आहे.
गाण्यात मजदूर काय म्हणतो?
परदेशात राहणारा एक कामगार जेव्हा भारताकडे जाणाऱ्या प्रवाश्याला पाहतो, तेव्हा तो त्याच्याकडून आपल्या देशाची खबर जाणून घेण्याची विनंती करतो. त्याची इच्छा असेत की प्रवासी भारतात जावा आणि त्याच्या प्रिय मातृभूमीला पाहून यावे. गीताच्या ओळी आहेत: ‘जाऊ जाऊ भैया रे बटोही, हिंद देखी आउ….’ याचा अर्थ असा की, हे प्रवासी भाऊ, तुम्ही भारतात नक्की जा आणि माझ्या प्रिय देशाला पाहून या. या शब्दांत त्या माणसाचे दुःख दडलेले आहे, ज्याला आपल्या देशाची आठवण येते.
गाण्यात भारताच्या सौंदर्याचाही उल्लेख
गीतात पुढे भारताच्या सौंदर्याचाही उल्लेख केला आहे. यात देशाला अशी भूमी सांगितली आहे, ज्याचा प्रत्येकाने अभिमान बाळगावा. ‘सुंदर सुभूमि भैया भारत के देसवा से…’ या ओळींत भारताच्या सौंदर्याचे वर्णन केले आहे. गीतात हिमालयाला देशाच्या रक्षकासारखे सांगितले आहे, तर तीन दिशांना पसरलेला समुद्र भारताच्या नैसर्गिक सौंदर्याला आणखी खास बनवतो.
७ देशांच्या ११ गायकांनी गायले आहे हे गाणे
असे म्हटले जाते की भारत, सुरिनाम, हॉलंड, मॉरिशस, त्रिनिदाद, गुयाना आणि फिजी यासह सात देशांच्या ११ गायकांनी मिळून हे गीत गायले होते. यात त्या गिरमिटिया मजदूरांच्या पिढ्यांशी संबंधित लोकही सामील होते, ज्यांचे पूर्वज एकेकाळी कामाच्या शोधात आपला देश सोडून दूरच्या देशांत गेले होते. जरी त्यांच्या अनेक पिढ्या परदेशातच स्थायिक झाल्या असल्या, तरी भारताशी त्यांचा संबंध तुटला नाही. ‘बटोहिया’ सारखे गीत त्यांना आपल्या पूर्वजांची माती, त्यांची भाषा आणि त्यांची संस्कृती आठवण करुन देते.
