94 वर्षांपूर्वीचा चित्रपट, ज्यात होती 72 गाणी, तरीही ठरला सुपरहिट, आजही चित्रपटाचा रेकॉर्ड कायम

बॉलिवूड इंडस्ट्रीमध्ये बोलपटांचा जमाना नुकताच सुरू झाला होता. 1932 सालच्या काळात प्रदर्शित झालेल्या ‘इंद्रसभा’ या चित्रपटाने गाण्यांच्या संख्येच्या बाबतीत इतिहास रचला. सुमारे 3 तास 31 मिनिटे म्हणजेच 211 मिनिटांच्या या चित्रपटात तब्बल 72 गाणी असल्याचा विक्रम नोंदवला गेला आहे. काही स्रोतांमध्ये गाण्यांची संख्या 69 किंवा 71 अशीही नमूद केली जाते; मात्र गिनीजशी संबंधित नोंदींमध्ये 72 गाण्यांचा उल्लेख आढळतो.

‘इंद्रसभा’ची निर्मिती मदन थिएटर्सने केली होती. हा चित्रपट सैयद आगा हसन अमानत यांच्या प्रसिद्ध उर्दू नाटक ‘इंदर सभा’वर आधारित होता. मूळ नाटकाची ओळखच काव्य, संगीत आणि गाण्यांनी समृद्ध अशी होती. त्याच परंपरेला चित्रपटाच्या माध्यमातून पुढे नेण्यात आले.

या चित्रपटातील गाणी केवळ मनोरंजनापुरती मर्यादित नव्हती तर कथानक पुढे नेणे आणि पात्रांचे भावविश्व मांडणे यामध्येही त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती. चित्रपटात 31 गझला, 9 ठुमऱ्या, 4 होळीची गाणी, 15 गीते, 2 चौबोले आणि 5 छंद अशा विविध संगीतप्रकारांचा समावेश असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे संपूर्ण चित्रपटच एका मोठ्या संगीतमेजवानीप्रमाणे साकारला गेला होता.

‘इंद्रसभा’मध्ये मास्टर निसार, जहांआरा कज्जन, मुख्तार बेगम आणि अब्दुल रहमान काबुली यांच्या प्रमुख भूमिका होत्या. या चित्रपटाच्या संगीताची जबाबदारी नागरदास नायक यांनी सांभाळली होती. जहांआरा कज्जन या त्या काळातील लोकप्रिय अभिनेत्री असण्यासोबतच उत्तम गायिकाही होत्या. सुरुवातीच्या भारतीय बोलपटांच्या काळात कलाकारांनी अभिनयासोबत स्वतः गाणी गाणे हीदेखील सर्वसाधारण बाब होती.

72 गाण्यांचा हा अनोखा विक्रम

एका चित्रपटात सर्वाधिक गाण्यांचा विक्रम म्हणून ‘इंद्रसभा’चे नाव आजही विशेषत्वाने घेतले जाते. 1980 मध्ये 72 गाण्यांच्या या विक्रमाला गिनीज बुकशी संबंधित मान्यता मिळाल्याचे उल्लेख आढळतात. आजच्या काळात एखाद्या चित्रपटात पाच-सहा गाणी असणेही मोठी संख्या मानली जाते; त्या तुलनेत जवळपास शतकभरापूर्वी ‘इंद्रसभा’मध्ये तब्बल 72 गाणी असणे निश्चितच थक्क करणारे आहे.

भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या सुरुवातीच्या काळातील संगीतप्रधान चित्रपटांची परंपरा आणि त्या काळातील रंगभूमीचा प्रभाव समजून घेण्यासाठी ‘इंद्रसभा’ हा एक महत्त्वाचा संदर्भ मानला जातो. त्यामुळे जवळपास शंभर वर्षांनंतरही 72 गाण्यांचा हा अनोखा विक्रम भारतीय सिनेमाच्या इतिहासातील एक विलक्षण अध्याय ठरला आहे.