भारतात रोज 7,800+ जणांचा हृदयविकाराने मृत्यू! अर्धे हार्ट अटॅक रुग्ण रुग्णालयात पोहोचण्यापूर्वीच दगावतात, वाचा 5 तथ्य
भारतात दरवर्षी हृदयविकारामुळे लाखो लोकांचा मृत्यू होतो. हार्ट अटॅक नंतर पहिला तास अत्यंत महत्त्वाचा असतो. उपचारास होणारा विलंब, वय आणि लिंगभेद यांमुळे मृत्यूचा धोका वाढू शकतो.
ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे आज निधन झाले. पहाटे 4.20 च्या सुमारास त्यांना गोव्यातील मणिपाल रुग्णालयात बेशुद्ध अवस्थेत आणण्यात आले. डॉक्टरांनी सीपीआर देऊन त्यांना वाचवण्याचा प्रयत्न केला, मात्र पहाटे 5.20 च्या सुमारास त्यांना मृत घोषित करण्यात आले.
या घटनेनंतर हार्ट अटॅकनंतर एखाद्या व्यक्तीची प्रकृती किती वेगाने गंभीर होऊ शकते, हा प्रश्न पुन्हा समोर आला आहे. प्रत्येक हार्ट अटॅक अनेक तास चालतो का? महिलांचा सर्व्हायव्हल टाइम पुरुषांपेक्षा जास्त असतो का? ग्लोबल बर्डन ऑफ डिसीज (GBD) 2021 नुसार, भारतात हृदयविकारामुळे दरवर्षी सुमारे 28.6 लाख मृत्यू, म्हणजेच दररोज सरासरी 7,800 मृत्यू होतात. हार्ट अटॅक किती धोकादायक आहे, हे या 5 फॅक्ट्समधून समजून घेऊया.
भारतात हार्ट अटॅकमुळे किती मृत्यू होतात?
भारतात हृदयविकार हे मृत्यूचे एक प्रमुख कारण आहे. केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या STEMI गाइडलाइननुसार, भारतातील सुमारे 28.1% मृत्यू कार्डिओव्हॅस्क्युलर आजारांशी संबंधित आहेत. यामध्ये कोरोनरी हार्ट डिसीज आणि स्ट्रोकचा वाटा सुमारे 80% आहे. भारतात दरवर्षी 25 लाखांहून अधिक गंभीर हार्ट अटॅक (STEMI) येण्याचा अंदाज आहे. मात्र, या आकडेवारीवरून केवळ हार्ट अटॅकमुळे दररोज किती मृत्यू होतात, हे ठरवता येत नाही.
पहिल्या तासात आणि 24 तासांत किती जण दगावतात?
एका अभ्यासानुसार, रुग्णालयाबाहेर झालेल्या हार्ट अटॅकशी संबंधित मृत्यूंपैकी 45.2% मृत्यू पहिल्या तासात झाले. यातील 28.9% मृत्यू अचानक किंवा तत्काळ झाले. त्यानंतरच्या 23 तासांत 41.8%, तर 24 तासांनंतर 10.7% मृत्यू झाले. हे प्रमाण प्रत्येक 100 हार्ट अटॅक रुग्णांमधील मृत्यूचे नसून, अभ्यासात नोंदलेल्या मृत्यूच्या वेळेचे आहे. AIIMSच्या 2023 च्या अभ्यासानुसार, हार्ट अटॅकमुळे होणाऱ्या निम्म्याहून अधिक मृत्यू रुग्णालयात पोहोचण्यापूर्वीच होतात. केवळ सुमारे 10% रुग्ण पहिल्या तासात योग्य आरोग्य केंद्रात पोहोचतात.
महिला पुरुषांपेक्षा जास्त काळ जगतात का?
1968 मध्ये 998 कोरोनरी आर्टरी डिसीजमुळे मृत्यू झालेल्या रुग्णांच्या अभ्यासात, पुरुषांमध्ये मृत्यूपर्यंतचा सरासरी वेळ 3 तास 30 मिनिटे, तर महिलांमध्ये 6 तास 18 मिनिटे होता. 15 मिनिटांत 27% पुरुष आणि 22% महिलांचा मृत्यू झाला. मात्र, हा अभ्यास सुमारे 58 वर्षे जुना असून केवळ मृत्यू झालेल्या रुग्णांचा समावेश असल्याने हे निष्कर्ष आजच्या परिस्थितीला लागू करता येत नाहीत.
आजच्या भारतीय आकडेवारीत वेगळे चित्र दिसते. 41,832 भारतीय हार्ट अटॅक रुग्णांच्या अभ्यासानुसार, रुग्णालयातील मृत्यूदर महिलांमध्ये 7.07%, तर पुरुषांमध्ये 4.07% होता. महिलांना PCI आणि थ्रंबोलाइसिससारखे आवश्यक उपचारही पुरुषांपेक्षा कमी मिळाले.
60 वर्षांखालील आणि 60+ वयोगटात काय फरक?
भारतीय अभ्यासानुसार, हार्ट अटॅक झालेल्या महिलांचे सरासरी वय 61.2 वर्षे, तर पुरुषांचे 57.3 वर्षे होते. 60 वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या रुग्णांमध्ये महिलांचा वाटा 51.9%, तर पुरुषांचा 38.9% होता. आणखी एका अभ्यासानुसार, कमी वयाच्या महिलांमध्ये हार्ट अटॅकनंतर 30 दिवसांत मृत्यूचा धोका समान वयाच्या पुरुषांपेक्षा जास्त होता. वय वाढल्यावर हा फरक कमी झाला आणि 75 वर्षांनंतर महत्त्वपूर्ण राहिला नाही.
भारतात हार्ट अटॅकमुळे मृत्यूचे प्रमाण जास्त का?
उपचाराला होणारा विलंब हे मृत्यूचे मोठे कारण आहे. अनेकजण छातीतील दुखणे गॅस, अॅसिडिटी किंवा थकवा समजून घरीच थांबतात. रुग्णालयात पोहोचण्यास किंवा एका रुग्णालयातून दुसरीकडे जाण्यास होणारा विलंबही जीवघेणा ठरू शकतो.
तज्ज्ञांच्या मते, हार्ट अटॅकमुळे होणाऱ्या सुमारे निम्मे मृत्यू रुग्णालयात पोहोचण्यापूर्वीच होतात. गंभीर हार्ट अटॅकमध्ये सुरुवातीच्या 90 मिनिटांत रक्तप्रवाह पूर्ववत करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. म्हणूनच डॉक्टर म्हणतात, “Time is Muscle. म्हणजे रक्तप्रवाह जितका वेळ बंद राहील, तितके हृदयाच्या स्नायूंचे नुकसान अधिक होऊ शकते.
