दोनदा लग्न, नंतर सेक्रेटरी, गुप्तहेराच्या प्रेमात! महान संशोधक आइन्स्टाईनचे प्रेमाविषयी विचार काय होते? जाणून घ्या!

होय, अल्बर्ट आइनस्टाइन खूपच रोमँटिक स्वभावाचे होते. त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात अनेक महिलांशी संबंध होते. ते नेहमी महिलांकडे आकर्षित होत असत. त्यांच्या अनेक विवाहबाह्य संबंधांची नोंद इतिहासकारांनी केली आहे. त्यांनी दोन लग्ने केली. अनेक अफेअर्स केले. त्यांची पत्रे आणि जीवनीतून कळते की, जिथे ते व्याख्यान देण्यासाठी टूरवर जात, तिथे महिला त्यांना घेरत असत. त्यांच्यासोबत प्रेमसंबंध निर्माण होत असत. कमीतकमी अर्धा डझनपेक्षा जास्त महिलांशी त्यांच्या अफेअर्सचा उल्लेख सापडतो. २००६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या पत्रांमध्ये आइनस्टाइन यांनी स्वतः लिहिले आहे की, महिला त्याच्यावर जीवापाड प्रेम करतात आणि ते त्याचा आनंदही घेत असत. अनेकदा ते भावनिकदृष्ट्या क्रूरही ठरले आहेत.

१७ वर्षांच्या वयात पहिले प्रेम

आइनस्टाइनच्या प्रेमकहाणीची सुरुवात ही वयाच्या १७ व्या वर्षी झाली. तेव्हा ते शिक्षणासाठी स्वित्झर्लंडच्या झ्यूरिखमध्ये स्विस फेडरल पॉलिटेक्निक स्कूलमध्ये गेले होते. तिथेच त्यांची भेट मिलेवा मारिचशी झाली. मिलेवा त्यांच्या वर्गातील एकमेव तरुणी होती. मिलेवा सर्बियन मूळात बुद्धिमान आणि स्वतंत्र विचारांची तरुणी होती. आइनस्टाइन तिच्याकडे आकर्षित झाले. ती त्यांच्यापेक्षा तीन वर्षांनी मोठी होती. दोघांमध्ये लवकरच गाढ मैत्री झाली, जी प्रेमात बदलण्यास वेळ लागला नाही.

पहिल्या लग्नात खटपट सुरू झाली

आई-वडील या संबंधाच्या विरोधात होते, तरीही त्यांनी मिलेवाशी लग्न केले. पहिल्या मुलीचा जन्म लग्नापूर्वीच झाला. तिचे नाव होते लिझर्ल. नंतर तिचा विचित्र रीतीने मृत्यू झाला. १९०३ मध्ये दोघांनी लग्न केले. लग्नानंतर आइनस्टाइन आणि मिलेवाला दोन मुले झाली – हँस अल्बर्ट (१९०४) आणि एडुआर्ड (१९१०). सुरुवातीचे वर्षे त्यांचे वैवाहिक जीवन सुखाचे होते. नंतर खटके उडू लागले.

घटस्फोट आणि आइनस्टाइनची क्रूर बाजू

मिलेवाने आइनस्टाइनच्या वैज्ञानिक कार्यातही योगदान दिले होते. काहींच्या मते, आइनस्टाइनला सुरुवातीला ओळख मिळाली त्यात मिलेवा आणि तिच्या प्रतिभेचा जास्त वाटा होता. हळूहळू आइनस्टाइनचे लक्ष वैज्ञानिक शोधांवर वाढले, पण मिलेवा घर आणि मुलांमध्ये अडकली. नंतर त्यांच्या वैवाहिक जीवनात फूट पडू लागली. १९१४ मध्ये मिलेवा आणि आइनस्टाइन वेगळे झाले. १९१९ मध्ये घटस्फोट झाला. घटस्फोटानंतर मिलेवा नैराश्य आणि आर्थिक अडचणीत सापडली. त्यांच्या मुलाला एडुआर्डला सिझोफ्रेनिया झाला, ज्यामुळे त्यांचे जीवन आणखी कठीण झाले. १९४८ मध्ये त्याचा मृत्यू झाला. आइनस्टाइनने शेवटच्या दिवसांत मुलाचा देखील मदत केली नाही.

मोठ्या चुलत बहिणीशी प्रेम आणि लग्न

याच काळात आइनस्टाइनची भेट चुलत बहीण एल्सा लोवेन्थलशी झाली. एल्सा वयाने त्यांच्यापेक्षा मोठी होती. ती प्रेमळ, काळजी घेणारी आणि पारंपरिक स्वभावाची होती. १९२१ मध्ये आइनस्टाइनने एल्साशी लग्न केले. लग्नाच्या वेळी ते ४० वर्षांचे होते, तर एल्सा ४३ वर्षांची. या लग्नातून त्यांना कोणतेही संतान झाले नाही. तरीही या नात्यात आइनस्टाइनच्या स्वातंत्र्याच्या इच्छेमुळे आणि बाहेरील आकर्षणांमुळे अडथळे आले. कारण ते असे व्यक्ती होते जे खूप सहजपणे बाहेर आकर्षित होत असत.

एल्सा देखील कायम दु:खी राहिली

दुसरी पत्नी एल्सालाही आइनस्टाइनच्या स्वभावामुळे आणि इतर महिलांमध्ये असलेल्या रुचीमुळे दुःख सहन करावे लागले. पण ती जास्त काही करू शकली नाही. एल्साला आइनस्टाइनच्या दिलखुलास स्वभावाची आणि इतर महिलांबद्दलच्या रुचीची कल्पना होती. वॉल्टर आयझॅकसनच्या पुस्तकात “आइनस्टाइन – हिज लाइफ अँड युनिव्हर्स”मध्ये लिहिले आहे की, एल्सा आइनस्टाइनच्या दिलखुलास स्वभावाला ओळखू लागली होती. त्यामुळे त्रासही होत होता. तरी नंतर तिने ते शांतपणे स्वीकारले. एल्सा आधीच घटस्फोटित महिला होती. आइनस्टाइनची चुलत बहीण होती, कदाचित हे नाते टिकवण्यासाठी ती तडजोड करण्यास तयार होती.

अनेक महिला आल्या आणि संबंध निर्माण झाले

आइनस्टाइनच्या आयुष्यात अनेक महिला आल्या, ज्यांच्याशी त्यांचे संबंध झाले. त्यात सर्वप्रथम एथेल मिचनोव्स्कीचे नाव येते. ती तरुण होती आणि वैद्यकीय विद्यार्थिनी. १९१० च्या दशकात त्यांच्यामध्ये रोमँटिक संबंध निर्माण झाले होते. त्यांच्या पत्रांवरून कळते की, आइनस्टाइन या नात्यात कधीही गंभीर नव्हते. मग मार्गारेट लेबॅक येते. ती रशियन मूळची महिला होती. १९३० च्या दशकात आइनस्टाइनचे तिच्याशी रोमँटिक संबंध होते. हे नाते त्यांच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाचे वळण होते, कारण त्या काळ आइनस्टाइन अमेरिकेत स्थायिक झाले होते. आइनस्टाइनच्या पत्रांनुसार, त्यांच्या आयुष्यात आणखी अनेक महिला होत्या, ज्यांच्याशी त्यांचे रोमँटिक किंवा भावनिक संबंध होते. त्यांची मोकळी जीवनशैली आणि स्वतंत्र स्वभावाने त्यांना हे नाते स्वीकारण्याचे स्वातंत्र्य दिले होते.

सुंदर रशियन जासूसच्या हनीट्रॅपमध्ये अडकले आइनस्टाइन

आइनस्टाइनच्या आयुष्यातील एक चर्चित आणि रहस्यमय पैलू आला होता. हा तो प्रसंग आहे जेव्हा ते कथितपणे रशियाच्या जासूसच्या हनीट्रॅपमध्ये अडकले होते. ही जासूस “स्पॅरो” म्हणून ओळखली जायची. ही घटना १९३० च्या दशकातील आहे. त्यावेळी आइनस्टाइन अमेरिकेतील प्रिन्स्टन विद्यापीठात काम करत होते. त्या वेळी सोव्हिएत युनियन आणि पाश्चात्य देशांमध्ये शीतयुद्ध सुरू होत होते. जासूसी सामान्य होती. या सुंदर रशियन महिलेचे नाव मार्गारेटा कोनेनकोवा होते. तिला रशियन स्पॅरो जासूस मानले जात होते. रशियात जासूसीसाठी सुंदर आणि आकर्षक तरुणींना हनीट्रॅपसाठी तयार केले जायचे. त्यांना स्पॅरो म्हणतात. अशा स्पॅरोंचे जगभर अनेक किस्से आहेत. मार्गारेटा एका शिल्पकाराची पत्नी होती. ती सोशलाइट होती आणि सामाजिक पार्टींमध्ये खूप सक्रिय असायची. ती आइनस्टाइनच्या आयुष्यात आली. मार्गारेटाला सोव्हिएत गुप्तहेर संस्था एनकेव्हीडीची जासूस मानले जाते. तिची सुंदरता, बुद्धिमत्ता आणि आकर्षक व्यक्तिमत्वाने आइनस्टाइन प्रभावित झाले. दोघांमध्ये पत्रव्यवहार आणि भेटी सुरू झाल्या, ज्या लवकरच रोमँटिक नात्यात बदलल्या. मार्गारेटाने आइनस्टाइनबरोबर वेळ घालवला.

काही इतिहासकारांच्या मते, ती सोव्हिएत युनियनसाठी आइनस्टाइनच्या वैज्ञानिक क्रियाकलाप आणि विचारांची माहिती गोळा करत होती. १९९८ मध्ये मार्गारेटाच्या पत्रांच्या लिलावात हे उघड झाले की, त्यांच्यात आणि आइनस्टाइनमध्ये गाढ भावनिक व शारीरिक संबंध होते. या पत्रांत आइनस्टाइनचा भावनिक कमकुवतपणा आणि मार्गारेटाबद्दलचे प्रेम दिसत होते. असे मानले जाते की, मार्गारेटाला आइनस्टाइनकडून अणुबॉम्ब आणि इतर वैज्ञानिक प्रकल्पांची माहिती मिळवण्याचे काम दिले होते. तरीही याचा कोणताही ठोस पुरावा नाही की आइनस्टाइनने जाणीवपूर्वक कोणतीही गोपनीय माहिती तिला दिली.

इतर महिलांशी प्रेमप्रसंग सुरू राहिले

दुसरी पत्नी एल्साच्या मृत्यूनंतर आइनस्टाइन आपल्या रोमँटिक स्वभावामुळे सहज तिसरे लग्न करू शकले असते, पण त्यांनी तसे केले नाही. एल्साच्या मृत्यूनंतर निश्चितच आइनस्टाइनच्या आयुष्यात अनेक महिला आल्या. रोमँटिक आणि भावनिक संबंध राहिले, पण हे सर्व नाते कमी कालावधीची आणि अविवाहित स्वरूपाची होती. आइनस्टाइनला लग्नासारख्या औपचारिक बंधनापेक्षा स्वतंत्र आणि अनौपचारिक नात्यांत जास्त आराम वाटू लागला होता. एल्साच्या मृत्यूनंतर आइनस्टाइन आपली सावत्र मुली मार्गोट आणि बहीण माजाबरोबर राहत होते. त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याची काळजी त्यांची सेक्रेटरी हेलेन डुकास आणि मार्गोट घेत असत. या व्यवस्थेने त्यांना कुटुंबासारखे वातावरण दिले, ज्यामुळे त्यांना तिसऱ्या लग्नाची गरज वाटली नाही.

अर्ध्या वयाच्या सेक्रेटरीशी प्रेम

आइनस्टाइनची सेक्रेटरी बेट्टी न्यूमॅनबरोबर असलेल्या प्रेमसंबंधांची चर्चा इतिहासकारांनी केली आहे. हे अफेअर १९२३-२४ च्या सुमारास झाले, जेव्हा आइनस्टाइनचे एल्साशी दुसरे लग्न झाले होते. बेट्टी तेव्हा २३ वर्षांची होती आणि आइनस्टाइन ४४ वर्षांचे. ती एका मित्राची पुतणी होती. आइनस्टाइनची तात्पुरती सेक्रेटरी म्हणून काम करत होती. हे नाते खूप खोल आणि उत्कट होते. आइनस्टाइन तिच्या प्रेमात जबरदस्तपणे अडकले होते. ते कल्पना करू लागले की बेट्टी त्यांच्याबरोबर आणि एल्साबरोबर एका मोठ्या घरात राहील, म्हणजे ते तिघे एक प्रकारच्या “ट्रायँगल” नात्यात राहतील, पण बेट्टीने ते नाकारले. हे अफेअर सुमारे १-२ वर्षे चालले. मग संपले. बेट्टीने ते पुढे नेले नाही. नंतर १९३८ मध्ये बेट्टीने आइनस्टाइनकडून नाझी जर्मनीतून अमेरिकेत येण्यासाठी मदत मागितली आणि त्यांनी त्यात मदत केली.

हेलेन डुकास १९२८ पासून आइनस्टाइनची सेक्रेटरी राहिली होती. १९५५ मध्ये आइनस्टाइनच्या मृत्यूपर्यंत सेक्रेटरी आणि गृह व्यवस्थापिका राहिली. ती खूप निष्ठावान होती. आइनस्टाइनची लायब्ररी आणि कागदपत्रांची देखभाल करत असे. त्यांच्यात रोमँटिक अफेअरची पुष्टी होत नाही. हेलेनने कधी लग्नच केले नाही.