Cyclone Murasu: समुद्रात चक्रीवादळ घोंघावतंय; मग त्याचा मार्ग, वेग आणि दिशा कशी ओळखली जाते? ‘अशी’ चालते हवामान विभागाची यंत्रणा
How Is Cyclone Route Predicted: मुरासू चक्रीवादळाची तीव्रता वाढून ते तीव्र चक्रीवादळ बनले आहे. या पार्श्वभूमीवर सरकारने अनेक भागांसाठी सतर्कतेचा इशारा जारी केला आहे.
समुद्रावर तयार होणारी चक्रीवादळे मानवी वस्त्यांसाठी नेहमीच मोठ्या विध्वंसाचा धोका निर्माण करतात. नुकत्याच आलेल्या अर्नब चक्रीवादळानंतर मुरासू नावाचे आणखी एक धोकादायक चक्रीवादळ आता बंगालच्या उपसागरात धडकले आहे. ते वेगाने वायव्य दिशेकडे सरकत आहे. यामुळे आता हवामान खात्याच्या इशाऱ्यांच्या पार्श्वभूमीवर सर्वसामान्य लोकांच्या मनात साहजिकच हा प्रश्न निर्माण होतो की, या तीव्र वादळांचा वेग आणि नेमका मार्ग इतक्या अचूकपणे कसा वर्तवला जातो?
हवामान विभागाच्या ताज्या माहितीनुसार, धोकादायक चक्रीवादळात रूपांतरित झालेले ‘मुरासू’ चक्रीवादळ आज रात्री ते उद्या सकाळच्या दरम्यान दक्षिण आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टी भागांना धडकण्याची शक्यता आहे. हे चक्रीवादळ प्रामुख्याने ओंगोलेजवळ, नेल्लोर आणि नरसपूरच्या दरम्यान जमिनीवर धडकण्याची शक्यता आहे. या काळात किनारपट्टी भागात वाऱ्याचा वेग ताशी 100 ते 120 किलोमीटरपर्यंत पोहोचू शकतो. त्यामुळे मोठ्या नुकसानीच्या भीतीने प्रशासनाला पूर्णपणे सतर्क करण्यात आले आहे.
चक्रीवादळाची पहिली चिन्हे अवकाशातील कॅमेरे आणि सेन्सर्सद्वारे टिपली जातात. भारताकडे INSAT-3D आणि INSAT-3DR सारखे अत्याधुनिक हवामान उपग्रह आहेत. जे वादळ तयार होताच सक्रिय होतात. जेव्हा खोल समुद्रात चक्रीवादळ सुरुवातीच्या टप्प्यात असते तेव्हा हे उपग्रह ढगांची थेट छायाचित्रे सतत पाठवतात. या छायाचित्रांमुळे शास्त्रज्ञांना प्रत्येक चक्रीवादळी ढगांचे वलय कोठे सरकत आहे आणि ते किती वेगाने विस्तारत आहे, याचे संकेत मिळतात.
खुल्या महासागरावरील वाऱ्याचा वेग मोजण्यासाठी प्रत्यक्ष यंत्रे तैनात करता येत नसल्यामुळे ढगांच्या रचनांचा अभ्यास केला जातो. विशेषतः उपग्रह प्रतिमांच्या विश्लेषणावर आधारित विकसित केलेले ड्वोरॅक तंत्र वापरले जाते. हे तंत्र वादळी ढगांचे द्रोणी, विदारक ढग, दाट ढग आणि नेत्रबिंदू अशा चार श्रेणींमध्ये वर्गीकरण करते. प्रत्येक रचनेला एक विशिष्ट टी-क्रमांक दिला जातो. हा क्रमांक जितका जास्त असतो, तितके वादळ अधिक शक्तिशाली मानले जाते.
जेव्हा चक्रीवादळ समुद्रातून जमिनीच्या दिशेने सरकते तेव्हा जमिनीवर बसवलेले डॉप्लर हवामान रडार महत्त्वाची भूमिका बजावू लागतात. या शक्तिशाली रडारच्या मदतीने, शास्त्रज्ञ चक्रीवादळाचा त्रिज्यीय वेग, ढगांची घनता आणि पावसाचे अचूक प्रमाण यांचे निरीक्षण करतात. भारतातील पहिले चक्रीवादळ शोधक रडार 1970 मध्ये आंध्र प्रदेशातील विशाखापट्टणम येथे बसवण्यात आले होते. ज्यामुळे देशातील हवामानशास्त्राची दिशाच बदलली.
वादळ जमिनीवर धडकण्याच्या दिशेचा आणि जागेचा अचूक अंदाज घेण्यासाठी संख्यात्मक हवामान अंदाज मॉडेलचा वापर केला जातो. वातावरणातील आणि समुद्राच्या बदलत्या तापमानाची माहिती संगणकांमध्ये भरून गुंतागुंतीची भौतिकशास्त्राची समीकरणे सोडवली जातात. भारतीय हवामान विभागाकडे मिहिर आणि प्रत्युष यांसारख्या अत्यंत शक्तिशाली उच्च-कार्यक्षमता संगणकीय प्रणाली आहेत. ज्यावर ही मॉडेल चालवली जातात. या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून वादळाच्या मार्गाचा अंदाज वर्तवण्याची अचूकता 20 ते 25 टक्क्यांनी सुधारली आहे.
