Snake Facts: पुंगीवर कसा डोलतो नागोबा? कान नसताना आवाज कसा येतो ऐकू?

Snakes Dance on the bean: जगभरात सापाच्या विविध प्रजाती आहेत. काही साप अत्यंत विषारी तर काही साप बिनविषारी असतात. जवळपास प्रत्येक देशात साप आढळून येतो. जीवतज्ज्ञांच्या मते साप हा अत्यंत लाजाळू प्राणी आहे. पण जेव्हा साप समोर येतो तेव्हा सर्वच जण घाबरतात. सापही माणसाला घाबरतो. पण तरीही सापाच्या दंशामुळे अनेक जणांचा मृत्यू होतो. कधीतर बिनविषारी सापाने चावल्यामुळे सुद्धा जीव गेल्याच्या घटना घडल्या आहेत. साप चावल्याची भीती ही त्यामागील खरं कारण आहे.

भारतात सापाचे धार्मिक कारण आहे. त्याविषयी धार्मिक मान्यता, परंपरा सुद्धा आहे. नागपंचमी सारखा सणही आहे. एकीकडे सापाची पूजा होते. तर साप दिसताच हातात काठीही घेतल्या जाते. साप, नागलोक याविषयी अनेक दंतकथा भारतीयच नाही तर अनेक देशात रूढ आहे. तर नागाच्या डोक्यावरील मणी, इच्छाधारी नाग-नागीण अशा अनेक किंवदंती ही प्रसिद्ध आहेत.

साप डोलतो कसा?

असं म्हणतात की, सापाला पुंगीचा आवाज अत्यंत आवडतो. साप हा आवाज ऐकताच डोलायला लागतो. तर अनेक चित्रपटात ही पुंगी वाजवून मनुष्याचा नाग झाल्याचे तु्म्ही पाहिलेही असेल. तुम्ही सापाकडे निरखून पाहिले असेल तर सापाला कान नसल्याचे तुमच्या लक्षात आले असेल. तरीही साप आवाज न ऐकू येताच पुंगीवर कसा नाचत असेल असा प्रश्न अनेकांच्या मनात येतो. तर त्यामागे गारुड्याचं कौशल्य असते. तो पुंगी सारखी हलवतो. त्यामुळे साप सुद्धा त्या पुंगीनुसार डोलतो. मागे पुढे होतो आणि तो डोलत असल्याचा भास पाहाणाऱ्याला होतो.

त्या पुंगीवर तुम्ही अनेक काचेची तुकडे लावलेले पाहिले असतील. या काचेच्या तुकड्यावर जेव्हा उजेड पडतो. प्रकाश पडतो. तेव्हा ती काच चमकते. सापाची नजर अधूंक असते. काच चमकल्यानंतर साप त्यावर प्रतिक्रिया देतो आणि शरीर हलवतो. तो त्या प्रकाशाकडे वळत असतो आणि आपल्याला तो डोलत असल्याचा भास होतो. त्यामुळे पुंगीचा आवाज हा आपले लक्ष खिळवून ठेवण्यासाठी करण्यात येतो. सापाला कान नसताना तो त्या पुंगीच्या इशाऱ्यावर प्रतिक्रिया देतो. आवाजावर नाही.

सापाला कान नसले तर आजूबाजूची परिस्थिती जाणून घेण्यासाठी साप त्वचेचा वापर करतो. सापाच्य त्वचेवर आघात पडतात. तरंग आदळतात. त्याआधारे तो त्याच्या जवळपासच्या परिस्थितीचा अंदाज घेतो. त्यामुळे जेव्हा त्याला भीती वाटते अथवा धोका वाटतो, तेव्हा तो फणा काढतो आणि आक्रमक होतो. तो अंगावर धावून येतो. ही त्याची प्रतिक्रिया असते.