जागतिक बाजारात इथेनॉल मिश्रित पेट्रोलचा प्रवास कसा सुरू झाला? जाणून घ्या कोणता देश आहे सर्वात मोठा खेळाडू!

आजच्या घडीला अमेरिका हा जगातील सर्वात मोठा इथेनॉल उत्पादक आणि निर्यातदार देश बनला आहे, तर या शर्यतीत ब्राझील दुसऱ्या स्थानावर आहे. इंधनाचा हा ऐतिहासिक प्रवास आणि जागतिक बाजारपेठेतील या बड्या देशांची मक्तेदारी सध्या संपूर्ण जगासाठी आणि विकसनशील देशांसाठी दिशादर्शक ठरत आहे. E85 ची देशात विक्री सुरू झाली आहे आणि E20 आधीच विकली जात आहे. आयात केलेल्या कच्च्या तेलावरील अवलंबित्व कमी करणे हे सरकारचे उद्दिष्ट आहे. एकूणच, येणाऱ्या काळात पेट्रोलमध्ये इथेनॉलचे प्रमाण हळूहळू वाढणार आहे. दरम्यान, देशात इथेनॉलचे फायदे आणि तोटा यावर चर्चा सुरू आहे. पण हे जाणून आश्चर्य वाटेल की भारत हा एकमेव देश नाही जो इंधन म्हणून इथेनॉलचा वापर करत आहे. जगातील अनेक देशांनी दशकांपूर्वीच या दिशेने काम करायला सुरुवात केली होती. विशेषत: पर्यायी इंधन म्हणून इथेनॉल विकसित करण्यात ब्राझील आणि अमेरिकेने मोठी भूमिका बजावली आहे.

ब्राझीलने 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीस इथेनॉलची क्षमता ओळखली. 1973 मध्ये जागतिक तेल संकटानंतर पेट्रोलियमवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी देशाने इथेनॉल उत्पादन वाढवण्याची योजना आखली. यानंतर, 1975 मध्ये, ब्राझील सरकारने “प्रोअल्कोल” नावाचा राष्ट्रीय कार्यक्रम सुरू केला. उसापासून तयार होणाऱ्या इथेनॉलचे उत्पादन वाढवणे, पेट्रोल-डिझेलवरील अवलंबित्व कमी करणे हा यामागचा उद्देश होता. सुरुवातीला पेट्रोलमध्ये 10 ते 25 टक्के इथेनॉल मिसळले जात होते. 1970 आणि 1980 च्या दशकात ब्राझीलनेही केवळ इथेनॉलवर चालणारी वाहने विकसित केली. सरकारी मदत आणि अनुदानामुळे ही वाहने लोकांनी स्वीकारली. मात्र, नंतर तेलाच्या किमती घसरल्यामुळे आणि इथेनॉलच्या कमतरतेमुळे त्यांची लोकप्रियता कमी झाली.

फ्लेक्स-इंधन वाहनांनी चित्र बदलले

2003 मध्ये, ब्राझीलने फ्लेक्स-इंधन वाहने (एफएफव्ही) सादर केली. ही वाहने कोणत्याही प्रमाणात इथेनॉल आणि पेट्रोलच्या मिश्रणावर चालू शकतात. या तंत्रज्ञानाने इथेनॉल उद्योगाला नवे बळ दिले आणि लोकांचा विश्वास वाढवला. 2008 पर्यंत, ब्राझीलमध्ये विकल्या जाणार् या नवीन कारपैकी 80 टक्क्यांहून अधिक फ्लेक्स-इंधन वाहनांचा वाटा होता. आजही ब्राझीलमध्ये E18 ते E27.5 पर्यंत इथेनॉल मिश्रित गॅसोलीन अनिवार्य आहे. आज ब्राझील हा इथेनॉलचा जगातील दुसरा सर्वात मोठा उत्पादक आणि निर्यातदार देश आहे.

अमेरिकेचे इथेनॉल

ब्राझीलप्रमाणेच अमेरिका देखील इथेनॉल उत्पादनात जगातील सर्वात मोठा खेळाडू आहे. 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून अमेरिकेत इथेनॉलचा वापर केला जात आहे, परंतु त्याचा व्यापक वापर 1970 च्या दशकात सुरू झाला. पूर्वी दिवे पेटवण्यासाठी याचा वापर केला जात असे. वाहनांचा वापर ससाण्यामध्ये सुरू झाला. अमेरिकेने प्रामुख्याने कॉर्नपासून बनवलेल्या इथेनॉलवर लक्ष केंद्रित केले. दुसर् या महायुद्धानंतर त्याचे उत्पादन काही काळ कमी झाले, परंतु 1970 च्या तेलाच्या संकटाने इथेनॉल पुन्हा प्रकाशझोतात आणले. तेलाच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी अमेरिकन सरकारने इथेनॉलला प्रोत्साहन दिले. 1978 च्या ऊर्जा धोरण कायद्यांतर्गत इथेनॉल इंधनावर कर सवलत देण्यात आली होती. यामुळे इथेनॉलचे उत्पादन आणि वापर वाढविण्यात गती आली.

2005 हा एक मोठा टर्निंग पॉईंट

अमेरिकेच्या इथेनॉल कार्यक्रमाला 2005 मध्ये सर्वात मोठी चालना मिळाली, जेव्हा नूतनीकरणक्षम इंधन मानक (आरएफएस) लागू करण्यात आले. याअंतर्गत पेट्रोलमध्ये ठराविक प्रमाणात इथेनॉल मिसळणे बंधनकारक करण्यात आले. नंतर, 2007 च्या ऊर्जा स्वातंत्र्य आणि सुरक्षा कायद्याने मोठी उद्दिष्टे निश्चित केली. अमेरिकेत E10 पेट्रोल सर्वाधिक वापरले जाते. याशिवाय E15 आणि E85 सारखे मिश्रण देखील उपलब्ध आहे, जरी त्यांचा वापर मर्यादित आहे. आज अमेरिका जगातील सर्वात मोठा इथेनॉल उत्पादक आणि निर्यातदार आहे. इथेनॉल धोरण ऊर्जा सुरक्षा, ग्रामीण विकास आणि पर्यावरण संरक्षणाचा एक महत्त्वाचा भाग बनले आहे.

भारताचा वेगाने वाढणारा प्रवास

ब्राझील आणि अमेरिकेकडून शिकत भारताने 2003 मध्ये इथेनॉल मिश्रित पेट्रोल (ईबीपी) कार्यक्रम सुरू केला. भारताने 2021-22 मध्ये 10 टक्के इथेनॉल मिश्रणाचे लक्ष्य गाठले. त्यानंतर 2022-23 मध्ये ते 12.06 टक्के, 2023-24 मध्ये 14.06 टक्के आणि जुलै 2025 मध्ये 20 टक्के झाले. इथेनॉल मिश्रणात वाढ झाल्याने भारताला मोठा आर्थिक फायदा झाला आहे. सरकारच्या म्हणण्यानुसार, 2014-15 ते 2025 या कालावधीत पेट्रोलऐवजी इथेनॉलचा वापर करून देशाने सुमारे 1.40 लाख कोटी रुपयांचे परकीय चलन वाचवले आहे. आता भारताचे पुढील मोठे लक्ष्य 2030 पर्यंत पेट्रोलमध्ये 30 टक्के इथेनॉल मिश्रण साध्य करणे आहे. यामुळे तेलाची आयात आणखी कमी होईल, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढेल आणि पर्यावरणालाही फायदा होईल.