एकाच हायवेवर वेगवेगळ्या ठिकाणी का असते ‘स्पीड लिमिट’? जाणून घ्या यामागचे रंजक गणित
हायवे आणि एक्सप्रेसवेवर प्रवास करताना अनेकदा वेगवेगळ्या ठिकाणी वाहनांची वेग मर्यादा म्हणजेच स्पीड लिमिट बदललेली दिसते. कुठे वाहनांचा वेग 100 किमी असतो, तर कुठे तो 120 किमी प्रति तास निश्चित केला जातो. ही वेग मर्यादा रस्ते अपघात रोखण्यासाठी आणि सुरक्षित प्रवासासाठी अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावते.
एकाच राष्ट्रीय महामार्गावर वेग मर्यादा बदलण्यामागे अनेक तांत्रिक कारणे असतात. यामध्ये रस्त्याची रचना, तीव्र वळणे, त्या भागातील रहदारी, हवामानानुसार असणारी दृश्यमानता (विजिबिलिटी) आणि वाहनांचा प्रकार या गोष्टी लक्षात घेतल्या जातात. या सर्व घटकांचा सखोल अभ्यास करूनच रस्ते वाहतूक मंत्रालयाकडून वाहनांची अंतिम गती ठरवली जाते.
काही वर्षांपूर्वीपर्यंत भारतात खराब रस्त्यांच्या तक्रारी सामान्य होत्या. मात्र आता देशाच्या अनेक भागांमध्ये द्रुतगती मार्ग आणि महामार्गांचे जाळे खूप वाढले आहे. यामुळे लांबचा पल्ल्याचा प्रवास पूर्वीपेक्षा सोपा आणि वेगवान झाला आहे. मात्र हायवे किंवा एक्स्प्रेस वेवर गाडी चालवताना एक गोष्ट तुमच्या लक्षात आली असेल. काही ठिकाणी कारसाठी ताशी 120 किमी वेगमर्यादा आहे, तर काही ठिकाणी ती 100 किंवा 80 किमी / तासापर्यंत मर्यादित आहे.
उदाहरणार्थ, दिल्ली-मुंबई द्रुतगती मार्ग आणि पूर्वांचल एक्सप्रेस वे सारख्या काही द्रुतगती मार्गावर कारसाठी जास्तीत जास्त ताशी 120 किमी वेगाने जाण्याची परवानगी आहे. त्याच वेळी, बर् याच सामान्य राष्ट्रीय महामार्गांवर ही मर्यादा ताशी 100 किंवा 80 किमी असू शकते.
अशा परिस्थितीत प्रश्न निर्माण होतो की, एकाच देशातील वेगवेगळ्या रस्त्यांसाठी वेगमर्यादा वेगळी का आहे? सरकार स्वत: निर्णय घेते का? असे अजिबात नाही. वेगमर्यादा ठरवताना रस्त्याची रचना, आराखडा, वाहतूक, वळणे आणि महत्त्वाचे म्हणजे लोकांची सुरक्षा लक्षात घेतली जाते.
रस्त्याची रचना सर्वात महत्त्वाची वेगमर्यादा निश्चित करण्यात रस्त्याची रचना आणि त्याची रचना सर्वात मोठी भूमिका बजावते. एक्स्प्रेस वे अशा प्रकारे बांधला गेला आहे की कुठलेही वाहन किंवा पादचारी अचानक रस्त्यावर येऊ शकत नाहीत. प्रवेश आणि निर्गमनासाठी पूर्व-निर्धारित जागा आहेत. याशिवाय एक्स्प्रेस वेवर चौक, गाव किंवा रस्त्याच्या कडेला अचानक येणाऱ्या वाहनांची समस्या कमी असते.
या कारणास्तव, येथे अधिक वेगास परवानगी आहे. दुसरीकडे, सामान्य राष्ट्रीय किंवा राज्य महामार्गावर गावे, शहरे, चौक आणि वेगवेगळे कट आढळतात. येथे अचानक एखादे वाहन, पादचारी किंवा प्राणी रस्त्यावर येऊ शकतात. अशा परिस्थितीत अपघाताचा धोका कमी करण्यासाठी वेगमर्यादा कमी केली जाते.
वळणे आणि दृश्यमानता देखील वेग निर्धारित रस्ता तयार करताना, अभियंते हे देखील लक्षात घेतात की वाहन किती वेगाने एखाद्या वळणावरून सुरक्षितपणे जाऊ शकते. एक्स्प्रेस वेवरील वळणे सहसा लांब आणि अधिक खुल्या दृश्यमानतेसह बनविली जातात. यामुळे ड्रायव्हरला पुढील मार्गाचे दृश्य मिळते आणि वेगवान वेगातही वाहन हाताळणे सोपे होते.
काही वळणांवर रस्ताही थोडा तिरका असतो, त्यामुळे वाहन संतुलित राहते. याला कॅम्बर किंवा बँकिंग अँगल म्हणतात. त्याच वेळी, सामान्य रस्त्यांवर आणि विशेषत: डोंगराळ भागात वळणे अधिक तीव्र असू शकतात. अशा ठिकाणी वेगाने अचानक ब्रेक लावल्याने वाहन घसरण्याचा किंवा नियंत्रणाबाहेर जाण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे वळणे, पूल, उतार व अशा इतर संवेदनशील भागांजवळ वेगमर्यादा कमी केली जाते.
प्रत्येक वाहनासाठी समान वेग मर्यादा केवळ रस्त्यानुसार वेगमर्यादा निश्चित केली जात नाही. आपण कोणते वाहन चालवत आहात यावरही हे अवलंबून असते. रस्ते वाहतूक व महामार्ग मंत्रालयाच्या नियमांनुसार, एक्स्प्रेस वेवरील प्रवासी कारसाठी जास्तीत जास्त वेग मर्यादा 120 किमी / ताशी आहे. त्याच वेळी, अवजड ट्रक आणि बससारख्या वाहनांसाठी ही मर्यादा ताशी 80 किमी ठेवण्यात आली आहे.
याचे कारण उघड आहे. अवजड वाहन थांबवण्यासाठी जास्त अंतर आवश्यक आहे. अचानक ब्रेक लावल्याने जड वाहन थांबण्यास कारपेक्षा जास्त वेळ आणि अंतर लागू शकते.
याशिवाय रस्त्यावर किती लेन आहेत आणि तेथे किती रहदारी आहे याचाही वेग मर्यादेवर परिणाम होतो. अधिक लेन आणि कमी रहदारी असलेल्या रस्त्यांवर अधिक वेगाची परवानगी दिली जाऊ शकते. वर्दळीच्या दोन पदरी किंवा चार पदरी रस्त्यांवर सुरक्षेसाठी वेगमर्यादा ठेवण्यात आली आहे.
वेगमर्यादा म्हणजे केवळ चालान रस्त्याच्या कडेला वेग मर्यादा बोर्ड फक्त चालान टाळण्यासाठी नाही. हे ड्रायव्हरला त्या भागात किती वेग सुरक्षित मानला जातो हे सांगते. पाऊस पडल्यास किंवा वेगाने पाणी साचले तर वाहनाच्या टायरची रस्त्यावरील पकड सुटण्याची शक्यता असते आणि ॲक्वाप्लॅनिंगसारखी परिस्थिती उद्भवू शकते. अचानक ब्रेक लावताना किंवा वळण घेतानाही उच्च वेगाने वाहन हाताळणे कठीण होऊ शकते.
म्हणून पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला एखाद्या महामार्गावर किंवा एक्स्प्रेस वेवर स्पीड लिमिट बोर्ड दिसेल तेव्हा त्याचा केवळ एक नियम म्हणून विचार करू नका. नेहमी रस्त्याची स्थिती, हवामान आणि वेगमर्यादा लक्षात घेऊन वाहन चालवावे. काही मिनिटे लवकर पोहोचण्यापेक्षा आपल्या पोहोचण्यावर सुरक्षितपणे पोहोचणे अधिक महत्वाचे आहे.
