नववीच्या उंबरठ्यावर भारतातील मुलं शाळेबाहेर का पडतात? शिक्षण व्यवस्थेसमोर मोठा प्रश्न; अस्वस्थ करणारं वास्तव

एखादा मुलगा आपल्या गावात आठवीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण करतो. तो दररोज चालत शाळेत जातो, जी त्याच्या घरापासून जवळच असते. नववीत जाण्यासाठी त्याला आता शेजारच्या शहरातील माध्यमिक शाळेत जावे लागेल. असा प्रवास त्याने यापूर्वी कधीही एकट्याने केलेला नसतो, ज्या मार्गावर विश्वासार्ह वाहतूक व्यवस्था नाही आणि ज्यासाठी त्याच्या कुटुंबाने कोणताही आर्थिक तरतूदही केलेली नसते. तो शाळा सोडण्याचा कोणताही औपचारिक निर्णय घेत नाही. तो फक्त शाळेत जाणे थांबवतो. अगदी शांतपणे, जणू एखादी नदी दुथडी भरून वाहण्याऐवजी हळूहळू आटून जावी, तसे.

सांख्यिकीयदृष्ट्या, हा तो टप्पा आहे जिथे भारतात सर्वाधिक मुले शिक्षण व्यवस्थेतून बाहेर पडतात आणि यासंबंधीची आकडेवारी अनेक कुटुंबांच्या कल्पनेपेक्षा कितीतरी अधिक गंभीर आहे. शासनाच्या ताज्या शालेय जनगणनेनुसार, मुलांचे वय जसजसे वाढते, तसतसे शाळा सोडण्याचे प्रमाण स्पष्टपणे आणि वेगाने वाढताना दिसते. प्राथमिक स्तरावर (इयत्ता १ ली ते ५ वी) शाळा सोडण्याचे प्रमाण केवळ ०.३ टक्के आहे. जे नगण्य म्हणता येईल आणि हे लहान मुलांना शाळेत प्रवेश मिळवून देण्यासाठी आणि त्यांना टिकवून ठेवण्यासाठी गेल्या अनेक दशकांत केलेल्या यशस्वी प्रयत्नांचे फळ आहे.

उच्च प्राथमिक स्तरावर (इयत्ता ६ वी ते ८ वी) हे प्रमाण ३.५ टक्क्यांपर्यंत पोहोचते. जे अजूनही तुलनेने कमी असले तरी, त्यात वाढ होत आहे. त्यानंतर माध्यमिक स्तरावर (इयत्ता ९ वी ते १० वी) शाळा सोडण्याचे प्रमाण थेट ११.५ टक्क्यांवर पोहोचते. हे प्रमाण उच्च प्राथमिक स्तराच्या तुलनेत जवळपास चौपट आणि प्राथमिक स्तराच्या तुलनेत तीस पटींहून अधिक आहे. शालेय टप्पे ओलांडण्याचे दरही याच परिस्थितीवर वेगळ्या दृष्टिकोनातून प्रकाश टाकतात.

प्राथमिक शाळा पूर्ण करणाऱ्या मुलांपैकी ९२.२ टक्के मुले उच्च प्राथमिक स्तरावर प्रवेश घेतात. हे एक समाधानकारक प्रमाण आहे. उच्च प्राथमिक शिक्षण पूर्ण करणाऱ्यांपैकी ८६.६ टक्के मुले माध्यमिक शाळेत जातात. मात्र, माध्यमिक शाळेपर्यंत पोहोचलेल्या मुलांपैकी केवळ ७५.१ टक्के मुले अकरावी आणि बारावीच्या वर्गात प्रवेश घेतात. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, दहावीपर्यंत पोहोचणाऱ्या दर चार भारतीय मुलांपैकी एक मूल पुढच्या वर्षी अकरावीत प्रवेश घेत नाही.

सुमारे १४ ते १६ वयोगटातील टप्पा हा एका खोल दरीसारखा कठीण का बनतो, विशेषतः जेव्हा त्याआधीचे शैक्षणिक टप्पे तुलनेने सहज पार झालेले असतात? याचे एक कारण संरचनेशी संबंधित आहे. प्राथमिक शाळांच्या तुलनेत माध्यमिक शाळांची संख्या खूप कमी आहे आणि त्या एकमेकांपासून बऱ्याच अंतरावर विखुरलेल्या आहेत. याचा अर्थ असा की, ज्या मुलांना पूर्वी प्राथमिक शाळेत पायी जाता येत असे, त्यांना आता लांबचा प्रवास करावा लागतो. यासाठी बसचे भाडे किंवा सायकलची गरज पडते, ज्याचा खर्च उचलणे अनेक कुटुंबांसाठी कठीण असते.

दुसरे कारण आर्थिक आहे. किशोरवयीन मुले काम करण्यायोग्य वयात येतात; आर्थिक अडचणीत असलेल्या कुटुंबांसाठी, मुलाचे शिक्षण सुरू ठेवणे म्हणजे एक प्रकारे ‘संधी खर्च’ठरतो. म्हणजेच, तो मुलगा जे उत्पन्न मिळवू शकला असता किंवा घरकामात जी मदत करू शकला असता, ती संधी गमावणे. मोठ्या कुटुंबांमधील ज्येष्ठ मुलाच्या बाबतीत तर हे अधिकच कठीण होऊन बसते. याशिवाय, विशेषतः मुलींच्या बाबतीत, लांबच्या प्रवासाशी संबंधित सुरक्षिततेचे प्रश्न असतात, तसेच याच वयात सामाजिक दबावही अधिक तीव्र होऊ लागतो.

या आकडेवारीचा अभ्यास करणाऱ्या विश्लेषकांनी एक गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे: सध्या माध्यमिक स्तरावर शाळा सोडण्याचे प्रमाण ११.५ टक्के आहे आणि शाळेत टिकून राहण्याचे प्रमाण केवळ ४७.२ टक्के आहे. याचा अर्थ असा की, माध्यमिक स्तरावरील निम्म्याहून कमी विद्यार्थीच शिक्षण पूर्ण करेपर्यंत शाळेत टिकून राहतात. यामुळे, २०३० पर्यंत सर्वांसाठी शिक्षण पूर्ण करण्याचे भारताचे उद्दिष्ट जे ‘राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणा’च्या व्यापक ध्येयांचा मुख्य भाग आहे. साध्य न होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.

अशा दोन मुलांचा विचार करा, जी अकरा वर्षांची असताना एकाच उच्च-प्राथमिक वर्गात सारखीच चांगली कामगिरी करत होती. यातील एका मुलाचे घर माध्यमिक शाळेच्या जवळ आहे आणि त्याचे कुटुंब प्रवासाचा व पुस्तकांचा अतिरिक्त खर्च उचलण्यास सक्षम आहे. दुसऱ्या मुलाचे घर शाळेपासून खूप दूर आहे आणि त्याच्या कुटुंबासाठी शिक्षणावर खर्च होणारा प्रत्येक रुपया हा घरभाडे किंवा अन्नासाठी लागणाऱ्या पैशांशी स्पर्धा करतो. सोळा वर्षांचे होईपर्यंत, कदाचित यापैकी केवळ एकच मुलगा शाळेत शिकत असेल आणि या तफावतीचा त्या मुलाच्या वैयक्तिक क्षमतेशी किंवा प्रयत्नांशी फारसा संबंध नाही.

ही धक्कादायक आकडेवारी की दहावीपर्यंत पोहोचलेल्या भारतीय किशोरवयीन मुलांपैकी जवळपास एक चतुर्थांश मुले अकरावीत जाण्यापूर्वीच शिक्षण सोडून देतात. याकडे सध्याच्या तुलनेत अधिक सार्वजनिक लक्ष दिले जाणे आवश्यक आहे. याचे मुख्य कारण असे की, ही समस्या सहसा क्षमता किंवा प्रेरणेच्या अभावामुळे, अथवा बहुतेक प्रकरणांत कुटुंबाच्या उदासीनतेमुळे उद्भवत नाही. त्याऐवजी, ती काही विशिष्ट आणि स्पष्टपणे ओळखता येण्याजोग्या अडथळ्यांमुळे निर्माण होते. जसे की अंतर, खर्च आणि सुरक्षितता. हे अडथळे एका विशिष्ट वयोगटात अधिक तीव्रतेने एकत्र येतात.

कोणत्याही नागरिकासाठी किंवा स्थानिक समुदायासाठी, महत्त्वाचा प्रश्न केवळ ‘शाळा सोडणे ही एक समस्या आहे का?’ज्यावर सर्वांचे एकमत आहे हा नाही. खरा प्रश्न हा आहे की, तुमच्या परिसरातील विशिष्ट आणि व्यावहारिक अडथळे उदा. बस सेवेचा अभाव, परवडण्यापलीकडील शुल्क किंवा शाळेकडे जाणारा असुरक्षित मार्ग ओळखून ते दूर केले गेले आहेत का, की मग प्रत्येक किशोरवयीन मुलाला हे त्रास मूकपणे सहन करावे लागत आहेत?