भारतामध्ये गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिकल आजार : वाढते सार्वजनिक आरोग्य आव्हान

भारतामध्ये गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिकल (पचनसंस्थेशी संबंधित) आजार हे एक गंभीर सार्वजनिक आरोग्य आव्हान म्हणून उदयास येत आहेत. देशातील प्रचंड लोकसंख्येतील विविधता, वेगाने होत असलेले नागरीकरण, बदलती जीवनशैली आणि आहाराच्या सवयी यांमुळे या आजारांचे प्रमाण वाढत आहे. या आजारांचा व्याप मोठा असून साध्या कार्यात्मक तक्रारींपासून—जसे की पोट फुगणे, अपचन, गॅस्ट्रोइसोफेजियल रिफ्लक्स डिसीज (GERD) आणि इरिटेबल बाऊल सिंड्रोम (IBS)—ते गंभीर आजारांपर्यंत पसरलेला आहे. यामध्ये इन्फ्लेमेटरी बाऊल डिसीज (IBD), दीर्घकालीन यकृत विकार, पॅन्क्रियाटोबिलिअरी आजार आणि जठरांत्रीय कर्करोग यांचा समावेश होतो. या आजारांचा वाढता भार अधिक जनजागृती, लवकर निदान आणि मजबूत आरोग्यसेवा धोरणांची तातडीची गरज अधोरेखित करतो.

नागरीकरण आणि जीवनशैलीतील बदल यांचा जठरांत्रीय विकारांच्या वाढत्या प्रमाणावर मोठा प्रभाव पडला आहे. लठ्ठपणा, चरबीयुक्त आहार, अनियमित जेवणाच्या सवयी आणि निष्क्रिय जीवनशैली यांमुळे शहरांतील जवळपास पाचपैकी एक व्यक्ती GERD ने प्रभावित आहे. ताणतणावाशी संबंधित कार्यात्मक विकार असलेला IBS देखील मोठ्या प्रमाणावर आढळतो; मात्र कमी नोंद आणि उशिरा निदानामुळे त्याच्या प्रादुर्भावाचे अंदाज मोठ्या प्रमाणात बदलतात. IBD, जो पूर्वी भारतात दुर्मिळ मानला जात होता, तो आता महानगरांमध्ये अधिक प्रमाणात दिसून येत आहे. यामागे पाश्चात्त्य आहारपद्धती, आतड्यातील मायक्रोबायोटामधील बदल आणि पर्यावरणीय घटक कारणीभूत आहेत. हिपॅटायटिस बी आणि सी, मद्यपानामुळे होणारे यकृत विकार आणि नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर डिसीज (NAFLD) यांसारखे यकृताचे आजार देशभरात लाखो लोकांना प्रभावित करत असून मोठा आजारभार निर्माण करतात. याशिवाय, भारतात जठर आणि अन्ननलिकेच्या कर्करोगाचे प्रमाणही जास्त आहे, जे तंबाखू सेवन, मद्यपान, आहाराच्या सवयी आणि हेलिकोबॅक्टर पायलोरी सारख्या दीर्घकालीन संसर्गांशी संबंधित आहे.

अनेक घटक कारणीभूत

या वाढत्या आजारभारामागे अनेक घटक कारणीभूत आहेत. प्रक्रिया केलेले अन्न, साखर आणि अपायकारक चरबीने समृद्ध आहार यामुळे ॲसिड रिफ्लक्स, फॅटी लिव्हर आणि चयापचयाशी संबंधित विकारांचा धोका वाढतो. शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि वाढता ताणतणाव IBS आणि GERD सारख्या स्थितींना अधिक गंभीर बनवतो. काही भागांमध्ये स्वच्छता आणि स्वच्छतेचा अभाव असल्यामुळे जठरांत्रीय संसर्ग होण्याची शक्यता वाढते, आणि उपचार न झाल्यास हे संसर्ग दीर्घकालीन आजारात रूपांतरित होऊ शकतात.

वैद्यकीय विज्ञानात प्रगती असूनही, भारतातील आरोग्यव्यवस्थेला या आजारांचा प्रभावीपणे सामना करताना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो. शहरी भागांमध्ये तज्ज्ञ सेवा उपलब्ध असल्या तरी ग्रामीण आणि निमशहरी भागांमध्ये प्रशिक्षित तज्ज्ञांचा अभाव असल्यामुळे निदान उशिरा होते आणि उपचारांचे परिणाम कमी प्रभावी ठरतात. सुरुवातीच्या लक्षणांविषयी जनजागृती कमी असल्यामुळे ही समस्या अधिक तीव्र होते, त्यामुळे शिक्षण आणि प्रतिबंधात्मक आरोग्य उपक्रमांची गरज अधोरेखित होते.

या आव्हानाला तोंड देण्यासाठी बहुआयामी दृष्टिकोन आवश्यक आहे. यामध्ये जनजागृती मोहिमा, जीवनशैलीत बदल घडवणारे कार्यक्रम, तज्ज्ञ उपचारांपर्यंत सुधारित पोहोच आणि संशोधन व देखरेख यंत्रणा मजबूत करणे यांचा समावेश होतो. संतुलित आहार, नियमित शारीरिक व्यायाम, ताणतणाव नियंत्रण आणि वेळेवर वैद्यकीय सल्ला घेतल्यास आजारांचा भार लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतो.

या महत्त्वाच्या विषयांवर अधिक प्रकाश टाकण्यासाठी TV9 डिजिटल एक विशेष कार्यक्रम सादर करत आहे. या कार्यक्रमात एअर कमोडोर (डॉ.) भास्कर नंदी सहभागी होणार असून ते 36 वर्षांहून अधिक अनुभव असलेले नामांकित गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट, हेपॅटोलॉजिस्ट आणि अ‍ॅडव्हान्स्ड एंडोस्कोपी तज्ज्ञ आहेत. विशिष्ट सेवा पदकाने सन्मानित आणि GI व यकृत विज्ञान क्षेत्रातील राष्ट्रीय पातळीवरील अग्रणी असलेले डॉ. नंदी प्रतिबंध, लवकर निदान आणि प्रगत उपचार पर्यायांवर मार्गदर्शन करतील. प्रेक्षकांनी हा माहितीपूर्ण कार्यक्रम TV9 नेटवर्कच्या YouTube चॅनेल्सवर पाहावा. अपॉइंटमेंटसाठी सर्वोदय हॉस्पिटल, सेक्टर-8, फरीदाबाद येथे 18003131414 या क्रमांकावर संपर्क साधावा किंवा sarvodayahospital.com या संकेतस्थळाला भेट द्यावी.