पाकिस्तान बरबाद, बांगलादेशची धडधड वाढली, डॉलरच्या सुनामीत फक्त एकमेव देश ठरला सरस
जागतिक बाजारात डॉलर मजबूत झाल्यामुळे पाकिस्तान, बांगलादेश आणि चीनच्या चलनावर काय परिणाम झाला आहे आणि यामुळे महागाई कशी वाढते, हे अगदी सोप्या शब्दात सविस्तर जाणून घ्या.
आजच्या जगात अमेरिकन डॉलर ($) हा जागतिक अर्थव्यवस्थेचा बादशाह मानला जातो. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर जेव्हा दोन देशांमध्ये व्यापार होतो किंवा जेव्हा एखादा देश परदेशातून कच्चे तेल, सोने किंवा इलेक्ट्रॉनिक वस्तू खरेदी करतो, तेव्हा बहुतेक व्यवहार हे डॉलरमध्येच करावे लागतात. यामुळेच जगातील प्रत्येक देश आपले चलन डॉलरच्या तुलनेत किती मजबूत किंवा कमकुवत आहे, यावर बारीक लक्ष ठेवून असतो.
सध्या आंतरराष्ट्रीय बाजारात डॉलर खूप शक्तिशाली झाला आहे. या डॉलरच्या वादळामुळे आशियातील अनेक देशांच्या चलनाचे मूल्य कमालीचे घसरले आहे. यामध्ये भारताशेजारील देश पाकिस्तान आणि बांगलादेशची अवस्था बिकट झाली आहे. तर दुसरीकडे चीनने मात्र आपले पाय घट्ट रोवून धरले आहेत. सध्या या तीन देशांची परिस्थिती कशी आहे, याबद्दल समजून घेऊया.
पाकिस्तानी रुपयाची ऐतिहासिक घसरण
गेल्या अनेक वर्षांपासून पाकिस्तान एका मोठ्या आर्थिक आणि राजकीय संकटातून जात आहे. पाकिस्तावर आधीच परकीय कर्जाचा डोंगर आहे. तसेच देशांतर्गत राजकीय अस्थिरता आहे. त्यामुळे महागाई गगनाला भिडली आहे. जेव्हा एखाद्या देशाची आर्थिक स्थिती खराब असते, तेव्हा जागतिक बाजारात त्याच्या चलनाची किंमत घसरते. सध्या १ अमेरिकन डॉलर खरेदी करण्यासाठी तब्बल २७८.२९ पाकिस्तानी रुपये द्यावे लागत आहेत. यामुळे पाकिस्तानी रुपया आशिया खंडातील सर्वात कमकुवत चलनांपैकी एक ठरला आहे. पाकिस्तानला प्रत्येक आंतरराष्ट्रीय खरेदीसाठी अफाट पैसा मोजावा लागत आहे.
बांगलादेशवर डॉलरचा दबाव वाढला
बांगलादेशने गेल्या काही वर्षांत कपडे उद्योग (Ready-made Garments) आणि निर्यातीच्या (Export) जोरावर आपली अर्थव्यवस्था खूप वेगाने वाढवली आहे. एकेकाळी गरिबीशी झगडणारा हा देश आर्थिक प्रगतीचे उत्तम उदाहरण बनला होता. मात्र, सध्या जागतिक स्तरावर मंदीचे सावट आणि डॉलरची ताकद वाढल्यामुळे बांगलादेशच्या अर्थव्यवस्थेलाही ब्रेक लागला आहे.
सध्या १ अमेरिकन डॉलरचे मूल्य अंदाजे १२२.४४ बांगलादेशी टाका इतके झाले आहे. पाकिस्तानच्या तुलनेत बांगलादेशची आर्थिक स्थिती नक्कीच चांगली असली तरी डॉलर मजबूत झाल्यामुळे बांगलादेशच्या ‘टाका’वरही सध्या मोठा दबाव असून तिथली महागाई देखील वाढू लागली आहे.
चीनची अर्थव्यवस्था मजबूत
चीन हा जगातील उत्पादनाचा (Manufacturing Hub) मुख्य केंद्र मानला जातो. जगातील लहान-मोठ्या प्रत्येक देशाला चीन वस्तूंची मोठ्या प्रमाणावर निर्यात करतो. चीनकडे परकीय चलनाचे विशेषतः डॉलरचे प्रचंड मोठे साठे आहेत. यामुळे जगातील इतर देशांची चलने कितीही डळमळीत झाली, तरी चीनच्या अर्थव्यवस्थेला सहजासहजी धक्का बसत नाही.
सध्या १ अमेरिकन डॉलरचे मूल्य अवघे ६.७९७ चिनी युआन आहे. पाकिस्तान आणि बांगलादेशच्या तुलनेत चीनचे चलन अतिशय मजबूत आणि स्थिर आहे. त्यामुळे जागतिक चढ-उतारांचा चीनवर कोणताही नकारात्मक परिणाम झालेला दिसत नाही.
डॉलर मजबूत झाल्यास सर्वसामान्यांच्या खिशावर काय परिणाम होतो?
जेव्हा डॉलर मजबूत होतो, तेव्हा इतर देशांना परदेशातून सामान मागवण्यासाठी पूर्वीपेक्षा जास्त पैसे मोजावे लागतात. आपण परदेशातून जे कच्चे तेल (पेट्रोल-डिझेलसाठी), गॅस किंवा इलेक्ट्रॉनिक वस्तू (मोबाईल, लॅपटॉप) आयात करतो, ते महाग होते. पेट्रोल-डिझेल महाग झाले की वाहतुकीचा खर्च वाढतो, ज्यामुळे भाजीपाल्यापासून ते रोजच्या खाण्यापिण्याच्या वस्तूंपर्यंत सर्वच गोष्टी महाग होतात. म्हणजेच, डॉलर मजबूत झाला की इतर देशांमध्ये महागाई वाढते.
