Explainer : शेख हसीनाच्या कट्टर दुश्मन! कधीच पराभव नाही, बांगलादेशच्या खालिदा जिया यांची ताकद किती होती? भारताशी कसं होतं नातं?

बांगलादेशच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान आणि मुस्लिम जगतातील पाकिस्तानच्या बेनझीर भुट्टो नंतर दुसऱ्या महिला पंतप्रधान खालिदा झिया यांनी दशकानुदशके आपल्या देशाच्या राजकारणावर वर्चस्व गाजवले. त्यांची मुख्य प्रतिस्पर्धी शेख हसीना यांच्याशी राजकीय लढत नेहमी चर्चेत राहिली आहे. बांगलादेश नॅशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी) च्या दीर्घकाळ प्रमुख राहिलेल्या खालिदा झिया या तीन वेळा पंतप्रधान झाल्या. मंगळवारी सकाळी ढाकामध्ये दीर्घ आजाराने त्यांचे निधन झाले. वयाच्या ८०व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या समर्थकांना त्या १९७५ पासून चालू असलेल्या लष्करी किंवा अर्ध-लष्करी शासनानंतर देशात लोकशाही पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी त्या स्मरणात राहतील. १९९० च्या दशकात आणि २००० च्या सुरुवातीला खालिदा झियांनी बांगलादेशच्या राजकारणावर खूपच प्रभाव टाकला होता.

चार दशकांहून अधिक काळ चाललेली राजकीय यात्रा

खालिदा झियांची राजकीय यात्रा चार दशकांहून अधिक काळ चालली, ज्यात कधी त्या शिखरावर पोहोचल्या तर कधी त्यांना खालच्या पातळीचाही सामना करावा लागला. त्यांनी एका मोठ्या पक्षाचे नेतृत्व केले, देशाची सत्ता हाती घेतली, पण त्यांची ओळख भ्रष्टाचाराशीही जोडली गेली. खालिदा झियांनी योगायोगाने सार्वजनिक काम करण्यास सुरुवात केली होती. ३५ वर्षांच्या वयात विधवा झाल्यानंतर एका दशकाने त्या पंतप्रधान झाल्या, पण राजकारणात त्यांचा प्रवेश कोणत्या नियोजनाने नव्हता. राजकारणाशी खालिदांचा परिचय त्यांचे पती राष्ट्रपती झियाउर रहमान यांची ३० मे १९८१ रोजी एका असफल लष्करी बंडात हत्या झाल्यानंतर झाला.

बीएनपीच्या शिखरावर झपाट्याने पोहोचल्या होत्या खालिदा

झियाउर रहमान हे लष्करी हुकूमशहा ते राजकारणी बनले होते. याआधी खालिदा फक्त एका जनरलच्या पत्नी आणि नंतर फर्स्ट लेडी म्हणून ओळखल्या जायच्या. पण नंतर त्या आपल्या पतीने १९७८ मध्ये स्थापन केलेल्या बीएनपी पक्षाच्या प्रमुख नेत्या बनल्या. ३ जानेवारी १९८२ रोजी त्या पक्षाच्या प्राथमिक सदस्य झाल्या. त्यानंतर मार्च १९८३ मध्ये उपाध्यक्ष आणि मे १९८४ मध्ये अध्यक्ष झाल्या. अध्यक्षपद त्यांनी मृत्यूपर्यंत सांभाळले. राजकारणाच्या जगात त्यांची मुख्य प्रतिस्पर्धी शेख हसीना राहिल्या, ज्या अवामी लीगच्या प्रमुख आहेत. १९८२ मध्ये तत्कालीन सेना प्रमुख जनरल एच.एम. इरशाद यांच्या लष्करी बंडानंतर खालिदांनी लोकशाही पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी आंदोलन सुरू केले.

निवडणूक बहिष्काराने लोकप्रियता वाढली

१९८६ मध्ये इरशाद यांनी राष्ट्रपती निवडणुकीची घोषणा केली, त्यांच्या विरोधात खालिदांच्या बीएनपी आघाडीने आणि हसीनांच्या अवामी लीगच्या १५-पक्षीय आघाडीने विरोध केला. दोन्ही आघाड्यांनी सुरुवातीला निवडणुकीचा बहिष्कार केला, पण अवामी लीग, कम्युनिस्ट पक्ष आणि इतर पक्षांनी नंतर त्यात भाग घेतला. खालिदांच्या आघाडीने बहिष्कार कायम ठेवला. इरशाद यांनी हसीनांना घरात नजरकैदेत ठेवले आणि मार्चच्या निवडणुकीत मोठ्या प्रमाणात गैरव्यवहार करून राष्ट्रपती बनले. ते जतिया पक्षाचे उमेदवार होते. दुसरीकडे, १९८६ च्या निवडणूक बहिष्कारानंतर खालिदांची लोकप्रियता खूप वाढली होती.

१९९१ च्या निवडणुकीत दणदणीत विजय

डिसेंबर १९९० मध्ये इरशाद शासन संपुष्टात आल्यानंतर मुख्य न्यायमूर्ती शहाबुद्दीन अहमद यांच्या नेतृत्वातील कार्यवाहक सरकारने फेब्रुवारी १९९१ मध्ये निवडणुका घेतल्या. या निवडणुकीत बीएनपीचा बहुमताने विजय झाला, ज्याने सर्व राजकीय तज्ज्ञांना आश्चर्यचकित केले कारण त्यांच्या मते अवामी लीग हाच विजयाचा सर्वात मजबूत दावेदार होता. नव्या संसदेने संविधानात बदल केला, राष्ट्रपती प्रणालीतून संसदीय प्रणालीत बदल झाला आणि खालिदा बांगलादेशच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान झाल्या. त्या मुस्लिम जगतात पाकिस्तानच्या बेनझीर भुट्टो नंतर दुसऱ्या महिला पंतप्रधान होत्या.

भ्रष्टाचाराच्या आरोपात अटक झाल्या होत्या खालिदा

१९९६ मध्ये बीएनपी पुन्हा सत्तेत आली, पण सरकार फक्त १२ दिवस टिकले. कारण अवामी लीगने रस्त्यावर जोरदार विरोध केला. खालिदांच्या सरकारने कार्यवाहक सरकारची व्यवस्था सुरू करून राजीनामा दिला. जून १९९६ च्या नव्या निवडणुकीत बीएनपी पराभूत झाली, पण ११६ जागा जिंकून देशाच्या राजकीय इतिहासातील सर्वात मोठी विरोधी पक्ष बनली. १९९९ मध्ये खालिदांनी ४-पक्षीय आघाडी बनवली आणि तत्कालीन सत्ताधारी अवामी लीग सरकारविरुद्ध आंदोलन केले. २००१ मध्ये त्या पुन्हा पंतप्रधान झाल्या. २००६ मध्ये खालिदांनी पद सोडले आणि कार्यवाहक प्रशासनाला सत्ता सोपवली. सप्टेंबर २००७ मध्ये भ्रष्टाचाराच्या आरोपात खालिदांना अटक करण्यात आली, ज्याला त्यांच्या पक्षाने निराधार म्हटले.

१९६० मध्ये कॅप्टन झियाउर रहमान यांच्याशी लग्न

खालिदांचा जन्म १५ ऑगस्ट १९४६ रोजी अविभाजित भारतातील दीनाजपूर जिल्ह्यात तैया आणि इस्कंदर मजूमदार यांच्या घरी झाला. त्यांच्या वडिलांचा जलपाईगुडीत चहाचा व्यवसाय होता आणि फाळणीनंतर ते पूर्व पाकिस्तान किंवा आजच्या बांगलादेशात गेले. १९६० मध्ये त्यांनी कॅप्टन झियाउर रहमान यांच्याशी लग्न केले, जे नंतर बांगलादेशचे राष्ट्रपती झाले. १९८३ मध्ये खालिदा बीएनपीच्या प्रमुख झाल्या तेव्हा पक्षातील अनेक नेते आणि समर्थक नव्या अध्यक्षाबाबत अनिश्चित होते. १९८२ च्या बंडानंतर पक्ष राजकीय एकाकीपणात होता, पण त्यांनी पक्ष मजबूत केला आणि अवामी लीगसोबत मिळून इरशाद शासनाविरुद्ध दीर्घ आंदोलन केले.

खालिदा कधीच आपली जागा हरल्या नाहीत

खालिदा झियांच्या निवडणुकीतील लोकप्रियतेचा अंदाज यावरून येतो की त्यांनी कधीही आपली जागा हरली नाही. त्या १९९१, १९९६ आणि २००१ च्या निवडणुकीत ५ वेगवेगळ्या संसदीय मतदारसंघांतून निवडून आल्या, तर २००८ मध्ये ज्या तीन मतदारसंघांतून त्यांनी लढत दिली त्या सर्व जिंकल्या. २००८ च्या निवडणुकीपूर्वी नामांकनपत्रासोबत दिलेल्या शपथपत्रात खालिदांनी स्वतःला स्व-शिक्षित सांगितले होते. तरीही बीएनपीच्या वेबसाइटवर लिहिले आहे की त्यांनी दीनाजपूर गव्हर्नमेंट गर्ल्स स्कूल आणि सुरेंद्र नाथ कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले होते. आपल्या शेवटच्या १५ वर्षांत खालिदा मुख्य विरोधी नेत्या म्हणून शेख हसीनांच्या शासनाला ‘हुकूमशाही’ म्हणत राहिल्या आणि भ्रष्टाचाराच्या आरोपांशीही लढत राहिल्या.

राष्ट्रपतींकडून माफी मिळाल्यानंतर सुटका

८ फेब्रुवारी २०१८ रोजी त्यांना झिया ऑर्फनेज ट्रस्ट प्रकरणात ५ वर्षांची शिक्षा झाली आणि नंतर झिया चॅरिटेबल ट्रस्ट प्रकरणात ७ वर्षांची शिक्षा झाली. २०२४ मध्ये हसीना सत्तेतून हटल्यानंतर एका दिवसाने खालिदांना राष्ट्रपतींकडून माफी मिळाली आणि त्यांची सुटका झाली. दुसऱ्या दिवशी खराब आरोग्य असूनही त्यांनी एका मोठ्या रॅलीसह राजकारणात पुनरागमन केले, ज्यामुळे बीएनपीमध्ये नवजीवन आले. त्यांचा मुलगा आणि उत्तराधिकारी तारिक रहमान, जे सध्या बीएनपीचे कार्यकारी अध्यक्ष आहेत. अलीकडे २००८ पासून लंडनमध्ये स्व-निर्वासित राहिल्यानंतर घरी परतले आहेत. त्यांचा दुसरा मुलगा आराफात रहमान यांचा २०१५ मध्ये हृदयविकाराने निधन झाले होते.

पंतप्रधान म्हणून दोनदा भारतात आल्या होत्या खालिदा

१९९१-१९९६ च्या पहिल्या कार्यकाळात भारताशी संबंध कधी कूटनीतीचे तर कधी तणावाचे दिसले. त्यांच्या सरकारने ‘लुक ईस्ट’ धोरण अवलंबले, जे चीन आणि इस्लामी देशांशी रणनीतिक संबंधांकडे इशारा करत होते, भारताकडे नव्हे. दुसऱ्या कार्यकाळात द्विपक्षीय संबंध अतिशय वाईट स्तरावर पोहोचले आणि दोन्ही देशांच्या संबंधांना जवळजवळ तोडले गेले. भारताने अनेक वेळा बांगलादेशातून चालणाऱ्या दहशतवादी गट आणि सीमापार घुसखोरीबाबत गंभीर चिंता व्यक्त केली होती. खालिदा पंतप्रधान म्हणून १९९२ आणि २००६ मध्ये दोनदा भारतात आल्या होत्या आणि २०१२ मध्ये विरोधी नेत्या म्हणून भारतीय सरकारच्या निमंत्रणावर एकदा आल्या. २००६ च्या राजकीय दौऱ्यात व्यापार आणि सुरक्षेवर करार झाले होते तर २०१२ च्या दौऱ्याचा उद्देश बीएनपी आणि नवी दिल्ली यांच्यातील संबंध सुधारणे होता.