पाकव्याप्त काश्मीर 77 वर्षात उद्ध्वस्त का झाले? जम्मू-काश्मीरचा आलेख कसा उंचावला? जाणून घ्या

काश्मीर हे 1947 पूर्वी बऱ्यापैकी मोठे राज्य होते. भारतातील कोणत्याही राज्यापेक्षा मोठे. भारतात विलीन होण्यापूर्वी स्वर्ग समजल्या जाणाऱ्या या राज्यावर पाकिस्तान पुरस्कृत आदिवासींनी आक्रमण केले होते. त्यांनी काश्मीरचा काही भाग काबीज केला. त्यावर पाकिस्तान 77 वर्षांपासून बेकायदा बसला आहे. पण या भागात राहणाऱ्या काश्मिरींची अवस्था अत्यंत वाईट आहे. जगण्यापासून श्रीमंतीपर्यंत भारतातील जम्मू-काश्मीरचे लोक त्यांच्यापेक्षा कितीतरी पुढे आणि चांगल्या स्थितीत आहेत.

असे म्हणता येईल की, 77 वर्षांत पाकव्याप्त काश्मीरची स्थिती प्रत्येक बाबतीत दिवसेंदिवस बिघडली आहे. ना तिथल्या लोकांकडे योग्य पैसा आहे, ना शिक्षणापासून आरोग्यापर्यंत सोयी-सुविधा. वीज आणि पाणी कोणत्याही प्रकारे मिळत नाही. दुसरीकडे भारतातील जम्मू-काश्मीरमध्ये रुग्णालये, महाविद्यालये, शाळा आणि सुविधांचे जाळे आहे.

काश्मीर या दोन्हीकडे पाहिलं आणि त्यांच्या आकडेवारीतून विकास आणि जीवनाबद्दल जाणून घेतलं तर एवढंच म्हणावं लागेल की, पाकिस्तानने काश्मीरच्या या सुंदर प्रदेशाला सर्वार्थाने उद्ध्वस्त केलं आहे आणि तेथील लोकांचं जगणं अत्यंत कठीण केलं आहे.

पीओकेमध्ये शिक्षणाची गुणवत्ता आणि पायाभूत सुविधा सामान्यापलीकडे गेल्या आहेत आणि जम्मू-काश्मीरमधील शिक्षण व्यवस्था अधिक पद्धतशीर आहे. केंद्र सरकारच्या धोरणांमुळे शिक्षण क्षेत्रात गुंतवणूक वाढत आहे.

पाकव्याप्त काश्मीरमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण 72 टक्के

पाकव्याप्त काश्मीरमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण 72 टक्के असल्याचे सांगितले जाते, हे प्रमाण केवळ मूलभूत शिक्षणापुरते मर्यादित आहे. परंतु शैक्षणिक पायाभूत सुविधा नाहीत. शाळा- महाविद्यालयांची कमतरता ही मोठी समस्या आहे. उच्च शिक्षणासाठी विद्यापीठांची संख्या फारच कमी आहे (केवळ ६ विद्यापीठे).

ग्रामीण भागातील शिक्षणाचा दर्जा अत्यंत निकृष्ट आहे. शिक्षक, ग्रंथालये, प्रयोगशाळा अशा मूलभूत सुविधांचा अभाव आहे. मुलींना सहसा वाचता येत नाही.

भारत प्रशासित जम्मू आणि काश्मीर

जम्मू आणि काश्मीरमधील साक्षरतेचा दर 2021 पर्यंत सुमारे 77.3 टक्के आहे, जो पीओकेपेक्षा थोडा जास्त आहे. शहरी भागात (जम्मू, श्रीनगर) हे प्रमाण जास्त आणि ग्रामीण भागात कमी आहे परंतु शैक्षणिक पायाभूत सुविधा खूप चांगल्या आहेत. जम्मू-काश्मीरमध्ये 30 हून अधिक विद्यापीठे आणि एनआयटी श्रीनगर आणि आयआयएम जम्मू सारख्या अनेक तांत्रिक संस्था आहेत. शाळांची संख्याही जास्त आहे. केंद्र सरकारच्या योजनांमुळे (जसे की समग्र शिक्षण) शिक्षणाची उपलब्धता वाढली आहे.

अर्थव्यवस्था (पैसा)

अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने जम्मू-काश्मीर पीओकेपेक्षा कितीतरी पटीने समृद्ध आहे. दरडोई उत्पन्न, सरकारी गुंतवणूक आणि जम्मू-काश्मीरमधील वैविध्यपूर्ण आर्थिक घडामोडी पीओकेपेक्षा चांगल्या आहेत.

पाकव्याप्त काश्मीरचा जीडीपी आणि उत्पन्नाबाबत बोलायचे झाले तर 2011 च्या आकडेवारीनुसार पाकव्याप्त काश्मीरचा जीडीपी 3.2 अब्ज डॉलरच्या आसपास होता. दरडोई उत्पन्न जम्मू-काश्मीरच्या निम्म्याहून कमी आहे. अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेती (मका, गहू, पशुधन), वनीकरण आणि मर्यादित पर्यटनावर अवलंबून आहे. दक्षिणेकडील जिल्ह्यांतील अनेक जण पाकिस्तानी लष्करात भरती होतात, तर काही जण युरोप आणि मध्यपूर्वेत मजुरीसाठी जातात.

दारिद्र्य आणि बेरोजगारी- दारिद्र्य दर 34% आहे आणि बेरोजगारीचा दर 18.1% आहे, जो जास्त आहे. गुंतवणूक आणि विकास- पाकव्याप्त काश्मीरमधील विकासासाठी पाकिस्तान सरकारची गुंतवणूक मर्यादित आहे.

भारत शासित जम्मू-काश्मीर

जीडीपी आणि उत्पन्न – जम्मू-काश्मीरचे दरडोई उत्पन्न 1,25,000 रुपयांपेक्षा जास्त आहे, जे पाकव्याप्त काश्मीरपेक्षा लक्षणीय जास्त आहे. केंद्र सरकारच्या गुंतवणुकीमुळे (पंतप्रधान विकास पॅकेज, 2015) आर्थिक विकासाला चालना मिळाली आहे. पर्यटन हा जम्मू-काश्मीरच्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार आहे, जो एकूण अर्थव्यवस्थेत सुमारे 7 टक्के योगदान देतो. याशिवाय फलोत्पादन (सफरचंद, केशर), हस्तकला (गालिचा, शाल) व शेती महत्त्वाची आहे.

दारिद्र्य आणि बेरोजगारी: जम्मू-काश्मीरमध्ये गरिबीचा दर 10.35% आहे आणि बेरोजगारीचा दर 12.13% आहे, जो पीओकेपेक्षा लक्षणीय कमी आहे.

गुंतवणूक आणि विकास – कलम 370 हटवल्यानंतर जम्मू-काश्मीरमध्ये औद्योगिक गुंतवणूक आणि पायाभूत सुविधांमध्ये (जसे रेल्वे, रस्ते) वाढ झाली आहे. केंद्र सरकारच्या योजना आणि एफडीआयमुळे आर्थिक संधी वाढल्या आहेत.