भारताचे खरे नाव भारतवर्ष आहे, ‘वर्ष’ म्हणजे काय? जाणून घ्या

भारताचे खरे नाव भारतवर्ष आहे. प्राचीन काळी हे याच नावाने ओळखले जायचे. सिकंदर इथे आला तेव्हा त्याने आपल्या देशाला इंडिका असे नाव दिले. इंग्रज त्याला इंडिया म्हणत असत. पर्शियाहून आलेले लोक त्याला हिंदुस्थान म्हणत असत. मुघलांनी त्याला हिंदुस्थान असे नावही दिले. आपण आपल्या देशाला भारत या नावाने हाक मारतो. याला भारतवर्ष म्हणूनही संबोधले जाते. भारताला ‘वर्षा’च्या’ पुढे का ठेवले जाते हे तुम्हाला माहित आहे का? चला तर मग जाणून घेऊया.

स्वातंत्र्यानंतर 1950 मध्ये भारतीय राज्यघटनेने भारत आणि India अधिकृत नाव या दोघांनाही मान्यता दिली. राज्यघटनेच्या अनुच्छेद 1 मध्ये म्हटले आहे: “भारत, म्हणजे India, राज्यांचे संघराज्य असेल.” अशा प्रकारे “भरत” हे नाव अधिकृतपणे स्वीकारले गेले आणि “भारतवर्ष”चा वापर हळूहळू औपचारिक आणि साहित्यिक बोलण्यापुरता मर्यादित झाला. पण देशाचे खरे नाव भारतवर्ष आहे आणि त्यात वर्ष म्हणजे काय हे तुम्हाला समजले असेलच.

देशाबद्दल भारतवर्ष काय माहिती देतो?

भारत केवळ आपल्या देशाच्या भौगोलिक सीमांबद्दल सांगत नाही तर आपल्या सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारशाचाही अभिमान बाळगतो. हे नाव भारतीय संस्कृतीच्या खोल मुळांचे आणि त्याच्या गौरवशाली इतिहासाचे प्रतीक आहे. पण “भारतवर्ष” मध्ये “वर्ष” म्हणजे काय? आणि कालांतराने हे नाव फक्त “भारत” का राहिले? जाणून घेऊया.

‘भारतवर्ष’ हा शब्द भरत आणि वर्षा या दोन भागांनी बनलेला आहे. “भारत” हा शब्द प्राचीन भारतीय ग्रंथ आणि पौराणिक कथांशी संबंधित आहे. त्याच्या उत्पत्तीमागे दोन मुख्य गोष्टी कारणीभूत असल्याचे सांगितले जाते.

पौराणिक कथांनुसार, “भरत” हे नाव चक्रवर्ती सम्राट भरताशी संबंधित आहे, जो हस्तिनापूरचा राजा दुष्यंत आणि शकुंतला यांचा मुलगा होता. महाकवी कालिदासाच्या अभिज्ञानशकुंतलम् आणि महाभारत या नाटकात ही कथा सांगितली आहे. भरत हा विशाल प्रदेशावर राज्य करणारा महान शासक होता. त्यांच्या नावावरून या प्रदेशाला “भारतवर्ष” असे नाव देण्यात आले.

जैन परंपरेत “भरत” हे नाव पहिले तीर्थंकर ऋषभनाथ यांचे पुत्र भरत यांच्याशी संबंधित आहे. जैन ग्रंथांनुसार ऋषभनाथांनी आपला पुत्र भरत याला या प्रदेशाचा अधिपती बनविले आणि त्याच्या नावावरून त्याला “भारतवर्ष” असे म्हटले गेले. आदिपुराणासारख्या जैन ग्रंथांत याचा उल्लेख आढळतो.

‘वर्ष’ म्हणजे काय?

संस्कृतमध्ये “वर्षा” या शब्दाचा अर्थ “भाग” किंवा “विभाग” असा होतो. प्राचीन भारतीय भूगोलात पृथ्वीची अनेक “वर्ष” किंवा गोलांमध्ये विभागणी करण्यात आली होती, त्यापैकी एक जांबुद्विपाचा भाग होता. जांबोद्विप नऊ “वर्ष” मध्ये विभागले गेले आणि त्यापैकी एका वर्षाचे नाव भारतवर्ष असे होते. “वर्ष” म्हणजे भौगोलिक क्षेत्र किंवा प्रदेश.

पुराणांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये (विशेषत: विष्णू पुराण आणि भागवत पुराण) भारतवर्षाचे वर्णन जांबुद्विपाचा दक्षिण भाग म्हणून केले आहे. त्यामुळे भारतवर्षाचा शाब्दिक अर्थ “भरताने राज्य केलेला प्रदेश” किंवा “भरताचा देश” असा होतो. हे नाव केवळ भौगोलिक प्रदेशच नव्हे तर तिची सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक ओळख देखील दर्शवते