रात्री वारंवार लघवीचा त्रास वाढला; ‘नॉक्ट्युरिया’कडे दुर्लक्ष ठरू शकते धोकादायक

रात्री शांत झोप घेत असताना वारंवार लघवीसाठी उठावे लागणे ही समस्या अनेक नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनली आहे. पूर्वी वाढत्या वयाशी संबंधित मानली जाणारी ही समस्या आता तरुणांमध्येही मोठ्या प्रमाणात दिसून येत आहे. बदलती जीवनशैली, वाढता मानसिक ताण, अनियमित आहार, मधुमेहाचे वाढते प्रमाण आणि झोपेच्या विकारांमुळे रात्री वारंवार लघवी होण्याच्या तक्रारी वाढत असल्याचे आरोग्य क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. वैद्यकीय भाषेत या समस्येला ‘नॉक्ट्युरिया’ असे म्हटले जाते. रात्री झोपेच्या वेळेत एकापेक्षा जास्त वेळा लघवीसाठी उठावे लागणे हे त्याचे प्रमुख लक्षण आहे. अनेक नागरिक ही समस्या किरकोळ समजून दुर्लक्षित करतात; मात्र काही वेळा हे शरीरातील गंभीर आजारांचे सुरुवातीचे संकेत असू शकतात.

आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, रात्री वारंवार होणारी झोपमोड ही केवळ अस्वस्थ करणारी बाब नसून शरीराच्या संपूर्ण आरोग्यावर परिणाम करणारी समस्या आहे. सतत झोप तुटल्यामुळे दिवसभर थकवा, चिडचिड, कामातील एकाग्रता कमी होणे आणि मानसिक तणाव वाढण्याची शक्यता असते. शरीराची नैसर्गिक प्रक्रिया अशी असते की रात्री झोपेच्या काळात मूत्रनिर्मितीचे प्रमाण कमी होते. त्यामुळे व्यक्तीला सलग झोप घेता येते. मात्र काही कारणांमुळे ही प्रक्रिया बदलली तर रात्री लघवीचे प्रमाण वाढते. तज्ज्ञांच्या मते, एखाद्या व्यक्तीला रात्री अधूनमधून एकदा लघवीसाठी उठावे लागणे सामान्य असू शकते. मात्र दररोज दोन, तीन किंवा त्यापेक्षा अधिक वेळा झोप मोडत असेल तर त्यामागील कारण शोधणे आवश्यक आहे.

रात्री वारंवार लघवी होणे हे स्वतःमध्ये एक आजार नसून अनेक आरोग्य समस्यांचे लक्षण असू शकते. त्यामुळे केवळ औषध घेण्याऐवजी मूळ कारण समजून घेणे गरजेचे आहे, असे वैद्यकीय तज्ज्ञ सांगतात. रात्री वारंवार लघवी होण्यामागील एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे मधुमेह. रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढल्यास शरीर अतिरिक्त ग्लुकोज बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करते. यामुळे किडनीवर अधिक ताण येतो आणि मूत्रनिर्मिती वाढू शकते. मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये रात्री वारंवार लघवी होण्यासोबत जास्त तहान लागणे, सतत थकवा जाणवणे, वजन कमी होणे किंवा भूक वाढणे अशी लक्षणेही दिसू शकतात. देशात मधुमेहाचे प्रमाण वाढत असल्याने अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष न करण्याचे आवाहन डॉक्टरांकडून केले जात आहे. साध्या रक्त तपासणीद्वारेही मधुमेहाची माहिती मिळू शकते. वाढत्या वयातील पुरुषांमध्ये रात्री वारंवार लघवी होण्याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे प्रोस्टेट ग्रंथी वाढणे. वय वाढल्यानंतर अनेक पुरुषांमध्ये प्रोस्टेटचा आकार वाढतो. यामुळे मूत्रमार्गावर दबाव येऊन मूत्राशय पूर्णपणे रिकामा होत नाही. परिणामी काही वेळाने पुन्हा लघवीची इच्छा निर्माण होते. रात्री वारंवार उठणे, लघवी सुरू होण्यास वेळ लागणे, लघवीचा प्रवाह कमी होणे किंवा लघवी केल्यानंतरही समाधान न मिळणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. तज्ज्ञांच्या मते, पुरुषांनी अशा लक्षणांकडे वयाचा सामान्य परिणाम म्हणून पाहू नये. योग्य वेळी तपासणी केल्यास उपचार करणे सोपे होते. महिलांमध्येही नॉक्ट्युरियाची समस्या मोठ्या प्रमाणात आढळते. मूत्रमार्गातील संसर्ग, गर्भधारणेनंतरचे बदल, हार्मोन्समधील बदल आणि वाढते वय यामुळे महिलांना हा त्रास होऊ शकतो.

मूत्रमार्गातील संसर्ग झाल्यास वारंवार लघवीची इच्छा, लघवी करताना जळजळ, पोटाच्या खालच्या भागात वेदना आणि लघवीला दुर्गंधी अशी लक्षणे दिसू शकतात. रजोनिवृत्तीनंतर महिलांच्या शरीरात होणाऱ्या हार्मोनल बदलांमुळे मूत्राशयाची संवेदनशीलता वाढू शकते. त्यामुळे या समस्येकडे महिलांनीही गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे. जीवनशैलीतील काही सवयीही नॉक्ट्युरियाला कारणीभूत ठरतात. झोपण्यापूर्वी मोठ्या प्रमाणात पाणी पिणे, चहा-कॉफी घेणे किंवा कॅफिनयुक्त पेयांचे सेवन करणे यामुळे रात्री लघवी वाढू शकते. कॅफिनमुळे शरीरातील मूत्रनिर्मिती वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे संध्याकाळनंतर चहा-कॉफीचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो. तसेच जास्त मीठ असलेला आहार, व्यायामाचा अभाव आणि दिवसभर बसून राहण्याची सवय यामुळे शरीरात पाणी साचू शकते. हे अतिरिक्त पाणी रात्री बाहेर पडताना लघवीचे प्रमाण वाढवते. काही वेळा रात्री वारंवार उठण्यामागे लघवीपेक्षा झोपेची समस्या कारणीभूत असते. झोप न लागणे, मानसिक तणाव किंवा स्लीप अॅपनिया यांसारख्या झोपेच्या विकारांमध्ये व्यक्ती वारंवार जागी होऊ शकते. जाग आल्यानंतर अनेक जण लघवीला जातात आणि त्यामुळे आपल्याला लघवीची समस्या आहे असे वाटते. मात्र मूळ कारण झोपेचा विकार असू शकतो. त्यामुळे सतत रात्री उठणाऱ्या व्यक्तींनी झोपेच्या गुणवत्तेकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे. वृद्ध व्यक्तींमध्ये रात्री वारंवार उठण्याचा धोका अधिक असतो. अंधारात वारंवार उठून चालताना पडण्याची शक्यता वाढते. यामुळे हाडांना दुखापत होणे किंवा गंभीर इजा होण्याचा धोका असतो. ज्येष्ठ नागरिकांनी रात्री उठताना पुरेसा प्रकाश ठेवणे, घरातील अडथळे दूर ठेवणे आणि आवश्यक असल्यास कुटुंबीयांची मदत घेणे आवश्यक आहे. रात्री वारंवार लघवी होणे ही केवळ झोपेतील अडचण नाही, तर शरीराकडून मिळणारा महत्त्वाचा संकेत असू शकतो. योग्य वेळी तपासणी आणि उपचार केल्यास ही समस्या नियंत्रणात आणता येते. बदलती जीवनशैली आणि वाढत्या आरोग्य समस्यांच्या काळात नागरिकांनी आपल्या शरीरातील छोट्या बदलांकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे. चांगली झोप ही निरोगी जीवनाची पायाभूत गरज आहे. त्यामुळे रात्री वारंवार होणाऱ्या लघवीकडे दुर्लक्ष न करता वेळीच काळजी घेणे हीच आरोग्याची गुरुकिल्ली ठरू शकते.