Azadi Ka Amrit Mahotsav : वयाच्या 27 व्या वर्षी ब्रिटिशांना दिले तगडे आव्हान; अशफाक खान स्वातंत्र्य चळवळीतील झुंजार योद्धा
Tv9 च्या या खास मालिकेत आज आम्ही तुम्हाला स्वातंत्र्यप्रेमी अशफाक उल्लाह खान यांच्याबद्दल अधिक माहिती देणार आहोत.
“कस ली है कमर अब तो, कुछ करके दिखाएंगे, आज़ाद ही हो लेंगे, या सर ही कटा देंगे”… अशफाक उल्ला खान (Ashfaq Ullah Khan) यांची ही कविता. या कवितेतून त्यांचे देशभक्तीबद्दल तसेच देशाला स्वातंत्र (Independent) मिळवून देण्यासाठी त्यांनी पाहिलेले स्वप्न डोळ्यासमोर उभे राहते. राष्ट्रपिता महात्मा गांधीजींनी असहकार आंदोलन मागे घेतल्याने नाराज झालेल्या आणि मागून स्वातंत्र्य मिळणार नाही, त्यासाठी लढावे लागेल, हे मान्य करणाऱ्या तरुणांपैकी अशफाक हे एक होते. रामप्रसाद बिस्मिल यांच्याशी त्यांची घट्ट मैत्री होती. सशस्त्र क्रांतीपूर्वी दोघेही मुशायर्यांना एकत्र जात असत. स्वातंत्र्याचा बिगुल फुंकला गेल्यानंतर काकोरी रेल्वे दरोडा (Kakori Railway Robbery) प्रकरणाच्या मुख्य सूत्रधारांमध्ये या दोन मित्रांची नावे आघाडीवर होती. Tv9 च्या या खास मालिकेत आज आम्ही तुम्हाला स्वातंत्र्यप्रेमी अशफाक उल्लाह खान यांच्याबद्दल अधिक माहिती देणार आहोत. चला तर याठिकाणी स्वातंत्र्य चळवळीतील अशफाक यांचे योगदान सविस्तरपणे जाणून घेऊया.
मुस्लिम पठाण कुटुंबात जन्म
अशफाक उल्लाह खान यांचा जन्म 22 ऑक्टोबर 1900 रोजी शाहजहांपूरच्या मुस्लिम पठाण कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव शफीकुल्ला खान तर आईचे नाव मजरुनिसा होते. अशफाक हे कुटुंबात सर्वात लहान होते. लहानपणापासूनच त्यांना कविता लिहिण्याची आवड होती. त्यांच्या कवितेत अनेकदा देशभक्तीची झलक दिसायची.
रामप्रसाद बिस्मिल यांचा प्रभाव
अशफाक उल्लाह खान यांचे मोठे बंधू पंडित राम प्रसाद हे बिस्मिलचे वर्गमित्र होते. 1918 मध्ये बिस्मिलने मैनपुरी कटाचा खटला चालवला तेव्हा अशफाक उल्लाह खान बिस्मिल यांच्यावर प्रभावित झाले होते. लहानपणीही अशफाक उल्लाह खान यांनी त्यांचा भाऊ बिस्मिल यांच्या कथा ऐकल्या होत्या. बिस्मिलला भेटण्यासाठी त्यांनी खूप प्रयत्न केले, पण यश मिळू शकले नाही. 1922 मध्ये त्यांची भेट रामप्रसाद बिस्मिल यांच्याशी झाली.
बिस्मिल एचआरएमध्ये रुजू झाले होते!
अशफाक उल्लाह खान आणि राम प्रसाद बिस्मिल काही दिवसातच जवळचे मित्र बनले. राम प्रसाद बिस्मिल यांनी अशफाक यांना हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन (एचआरए) मध्ये सामील केले होते. 1924 मध्ये बिस्मिल आणि इतर क्रांतिकारकांनी स्थापन केलेल्या या संघटनेचा उद्देश ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र क्रांती करणे हा होता. कारण चौरी चौरा घटनेनंतर गांधीजींनी 1922 मध्ये असहकार आंदोलन मागे घेतले होते. त्यामुळे स्वातंत्र्य चळवळीला सुरुवात झाली होती.
काकोरी दरोड्याचा खटला चालवला
हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनचा महात्मा गांधींच्या अहिंसा चळवळीला विरोध होता. सशस्त्र क्रांतीसाठी शस्त्रे आणि शस्त्रांसाठी पैसा हवा होता. अशा स्थितीत क्रांतिकारकांनी काकोरी रेल्वे दरोड्याची योजना आखली. 1925 मध्ये 8 ऑगस्ट रोजी शाहजहांपूर येथे क्रांतिकारकांची बैठक झाली. यामध्ये राम प्रसाद बिस्मिल, राजेंद्र लाहिरी, ठाकूर रोशन सिंग, चंद्रशेखर आझाद, अशफाक यांच्यासह अनेक क्रांतिकारकांवर रेल्वे लुटण्याची जबाबदारी आली. दुसऱ्याच दिवशी क्रांतिकारक शाहजहानपूरहून लखनौला निघालेल्या ट्रेनमध्ये चढले आणि काकोरीजवळ ट्रेन लुटण्यात आली.
4601 रुपये सरकारी तिजोरीत होते
9 ऑगस्ट 1925 रोजी रेल्वेतून क्रांतिकारकांनी लुटलेल्या सरकारी तिजोरीत 4601 रुपये होते. आजही या रकमेचा उल्लेख काकोरी पोलीस ठाण्यात दाखल झालेल्या एफआयआरमध्ये आहे. या घटनेनंतर बराच काळ इंग्रजांना क्रांतिकारकांचा काही सुगावा लागला नाही, पण तपास सुरूच राहिला आणि हळूहळू भेद उघड होऊ लागला. हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन (HRA) चे प्रमुख राम प्रसाद बिस्मिल यांना पोलिसांनी 26 ऑक्टोबर 1925 रोजी अटक केली. हा प्रकार कळल्यानंतर अशफाक उल्लाह नेपाळला गेले आणि तेथून बनारस कानपूरमार्गे दिल्लीला एका जुन्या पठाण मित्राकडे पोहोचले. मित्रानेच त्यांची फसवणूक केली आणि त्यांची माहिती पोलिसांना दिली. 17 जुलै 1926 रोजी पोलिसांनी अशफाक यांना पकडले. काकोरी रेल्वे दरोडा प्रकरणात राम प्रसाद बिस्मिल, अशफाकुल्ला खान, राजेंद्र लाहिरी आणि ठाकूर रोशन सिंग यांना फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली होती. या घटनेत सहभागी असलेल्या इतरांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली. 19 डिसेंबर 1927 रोजी बिस्मिल आणि अशफाक यांना एकाच दिवशी फाशी देण्यात आली. (Ashfaq Khan, the freedom fighter who challenged the British at the age of 27)
