भारतीय सिनेमाचा पहिला चित्रपट, ज्यामध्ये बोल्ड सीनने घातलेला धुमाकूळ, कॅमेऱ्यासमोर काढावे लागले होते पुरुषाला कपडे

भारतीय चित्रपटसृष्टीची सुरुवात 1913 साली प्रदर्शित झालेल्या राजा हरिश्चंद्र या चित्रपटापासून झाली असं मानलं जातं. हा चित्रपट दादासाहेब फाळके यांनी तयार केला होता. त्या काळात समाजाची मानसिकता आजच्या तुलनेत खूपच वेगळी आणि मर्यादित होती. विशेषत महिलांनी चित्रपटात काम करणं हे समाजमान्य नव्हतं आणि त्याकडे चुकीच्या नजरेने पाहिलं जात होतं. अशा परिस्थितीत चित्रपट बनवणं हे स्वतःमध्येच मोठं आव्हान होतं.

‘राजा हरिश्चंद्र’ चित्रपटात राणी तारामतीचं पात्र अत्यंत महत्त्वाचं होतं. मात्र, त्या काळात कोणतीही महिला हे पात्र साकारण्यासाठी तयार नव्हती. समाजाचा दबाव आणि कुटुंबीयांचा विरोध इतका प्रबळ होता की महिलांना अभिनय क्षेत्रात येणं कठीण होतं.

याच कारणामुळे हे स्त्री पात्र पुरुष कलाकार अण्णा साळुंके यांनी साकारलं. त्यांनी या भूमिकेसाठी साडी नेसणं, चालणं, बोलणं यासारख्या अनेक गोष्टींचा सराव केला. त्या काळात नाट्यप्रयोगांमध्येही पुरुष कलाकार स्त्री भूमिका करत असल्याने प्रेक्षकांना हे फारसं विचित्र वाटलं नाही.

‘त्या’ अंघोळीच्या सीनची चर्चा

या चित्रपटातील एक सीन आजही चर्चेत आहे. राणी तारामतीचा अंघोळीचा प्रसंग. काहीजण या सीनला ‘बोल्ड’ किंवा ‘अश्लील’ म्हणतात, पण प्रत्यक्षात तो सीन अतिशय साधा आणि कथानकाचा भाग होता. त्यात कोणतीही अश्लीलता नव्हती. त्या काळातील प्रेक्षकांनीही हा सीन सहजतेने स्वीकारला होता. मात्र, आजच्या दृष्टीकोनातून पाहताना तो वेगळा वाटू शकतो, त्यामुळे गैरसमज निर्माण होतात.

1913 साली चित्रपट तंत्रज्ञान आजइतकं प्रगत नव्हतं. कॅमेरा एका ठिकाणी ठेवून लांबून शूटिंग केलं जात असे. क्लोज-अप शॉट्स किंवा सूक्ष्म भाव दाखवण्याच्या तंत्रांचा अभाव होता. त्यामुळे सीन साधे आणि सरळ वाटत. अंघोळीचा सीनही याच पद्धतीने शूट करण्यात आला होता. त्यात कोणताही वेगळा प्रभाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न नव्हता तर फक्त कथा पुढे नेण्यासाठी तो वापरण्यात आला होता.

समाजाची मानसिकता आणि महिलांची अडचण

त्या काळात महिलांनी चित्रपटात काम करणं म्हणजे कुटुंबाच्या प्रतिष्ठेवर परिणाम होतो अशी धारणा होती. त्यामुळे महिलांना अभिनय क्षेत्रात येण्यासाठी मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत होता.

दादासाहेब फाळके यांनी अनेक प्रयत्न करूनही महिला कलाकार मिळवू शकले नाहीत. त्यामुळे त्यांना पुरुष कलाकारांकडूनच स्त्री भूमिका करून घ्याव्या लागल्या. नंतर हळूहळू महिलांनी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला आणि सिनेमा अधिक वास्तववादी बनत गेला. कथा, अभिनय आणि सादरीकरण यामध्ये मोठे बदल झाले. आजच्या काळात या सीनकडे पाहताना तो ‘बोल्ड’ वाटू शकतो, पण त्या काळातील परिस्थिती, मर्यादा आणि समाजाची मानसिकता लक्षात घेणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.