Air Pollution Effects: हवेत मिसळलेलं विष शरीरात पोहोचतंय! श्वासापासून हृदयापर्यंत… प्रदूषणाचा कसा होतो घातक परिणाम? जाणून घ्या…
Air Pollution Is Slowly Poisoning Your Body: हवेत मिसळलेलं विष शरीरात पोहोचत आहे. म्ही घेत असलेला प्रत्येक श्वास धोकादायक ठरत आहे.
दिवाळीनंतर हवा पुन्हा एकदा विषारी झाली आहे. हवा गुणवत्ता निर्देशांक 400 च्या पुढे गेला आणि हवेची नोंद ‘गंभीर’ श्रेणीत झाली. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या मते, दिवाळीच्या रात्री झालेल्या आतषबाजीनंतर हवेची गुणवत्ता झपाट्याने खालावली. मात्र यापूर्वीही दिल्ली-एनसीआरमधील हवेची गुणवत्ता अनेक दिवसांपासून खराब होती. वाढत्या प्रदूषणामुळे केवळ हवाच प्रदूषित होत नाही, तर त्याचा आपल्या शरीरावरही थेट परिणाम होऊ शकतो.
सुरुवातीला घसा खवखवणे, डोळ्यांची जळजळ होणे आणि सततचा खोकला यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. दीर्घकाळ विषारी हवेत श्वास घेतल्याने फुफ्फुसे, हृदय आणि शरीरातील रक्तवाहिन्यांवर परिणाम होऊ शकतो. जेव्हा हवेतील एक किंवा अधिक प्रदूषकांचे प्रमाण वाढते, तेव्हा हवेची गुणवत्ता निर्देशांक वाढतो. भारतात केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ हवेच्या गुणवत्तेचे (AQI) सहा श्रेणींमध्ये वर्गीकरण करते. हवेची गुणवत्ता 0 ते 50 पर्यंत चांगली, 51 ते 100 पर्यंत समाधानकारक, 101 ते 200 पर्यंत मध्यम, 201 ते 300 पर्यंत खराब, 301 ते 400 पर्यंत खूप खराब आणि 401 ते 500 पर्यंत गंभीर मानली जाते.
दिल्लीतील प्रदूषण वाढविण्यात पीएम 2.5 आणि पीएम 10 सारखे प्रदूषक महत्त्वाची भूमिका बजावतात. 100 चा AQI हा समाधानकारक श्रेणीच्या वरच्या टोकाला असतो. CPCB नुसार, या पातळीमुळे संवेदनशील व्यक्तींना श्वास घेण्यास सौम्य त्रास होऊ शकतो. जेव्हा AQI 200 पर्यंत पोहोचतो, तेव्हा फुफ्फुस किंवा हृदयरोग असलेल्या व्यक्ती, लहान मुले आणि वृद्धांसाठी धोका वाढतो. PM2.5 सारखे अतिसूक्ष्म कण फुफ्फुसांमध्ये खोलवर प्रवेश करून त्या भागांपर्यंत पोहोचू शकतात, जिथून ऑक्सिजन रक्तप्रवाहात वाहून नेला जातो.
यामुळे डोळे, नाक आणि घशात जळजळ होऊ शकते. प्रदूषित हवेच्या दीर्घकाळ संपर्कामुळे श्वसनमार्गातील दाह वाढू शकतो आणि शरीरात जास्त कफ तयार होऊ शकतो. दमा किंवा सीओपीडी असलेल्या लोकांना अधिक अस्वस्थता जाणवू शकते. अगदी निरोगी व्यक्तींनाही शारीरिक श्रम किंवा व्यायामादरम्यान जळजळ आणि धाप लागण्याचा त्रास होऊ शकतो. दीर्घकाळ प्रदूषित हवेच्या संपर्कात आल्यास, सूक्ष्म कण शरीरातील दाह आणि ऑक्सिडेटिव्ह ताण वाढवू शकतात.
ऑक्सिडेटिव्ह ताण ही अशी स्थिती आहे, ज्यात शरीरातील काही प्रतिक्रियाशील रेणू अँटिऑक्सिडंट संरक्षणावर मात करतात आणि पेशींना नुकसान पोहोचवतात. या पातळीमुळे दमा, सीओपीडी किंवा हृदयरोग असलेल्या व्यक्तींमध्ये गुंतागुंत होण्याचा धोका वाढू शकतो. निरोगी व्यक्तींना खोकला, छातीत घट्टपणा आणि शारीरिक हालचाली करण्याची क्षमता कमी होणे यांसारखे अनुभव येऊ शकतात.
301 ते 400 दरम्यानचा AQI अत्यंत खराब श्रेणीत येतो. CPCB नुसार, या पातळीवरील प्रदूषित हवेच्या दीर्घकाळ संपर्कात राहिल्याने श्वसनसंस्थेचे आजार होऊ शकतात. अशी हवा सतत श्वासावाटे घेतल्याने आधीपासून असलेल्या श्वसनसंस्थेच्या समस्यांवर नियंत्रण ठेवणे कठीण होऊ शकते. ज्या लोकांना आधीपासून हृदयाचे आजार आहेत, त्यांना अतिरिक्त ताणाचाही सामना करावा लागू शकतो. याचा अर्थ असा की, प्रदूषणाचे परिणाम केवळ तात्पुरत्या खोकल्यापुरते किंवा घसादुखीपुरते मर्यादित नाहीत. प्रदूषित हवेच्या सतत संपर्कात राहिल्याने शरीरात दाह आणि ताण निर्माण होऊ शकतो.
401 ते 500 चा AQI गंभीर श्रेणीत येतो. भारताच्या राष्ट्रीय AQI प्रणालीनुसार ही सर्वोच्च श्रेणी आहे. CPCB नुसार, या पातळीमुळे निरोगी लोकांनाही श्वसनाच्या समस्या उद्भवू शकतात. आधीपासूनच वैद्यकीय समस्या असलेल्या लोकांना याचा गंभीर परिणाम होऊ शकतो. खोकला, घशात खवखव, श्वास घेताना शिट्टीसारखा आवाज येणे, छातीत घट्टपणा जाणवणे आणि श्वास घेण्यास त्रास होणे ही लक्षणे आहेत. सूक्ष्म कणांच्या संपर्कात आल्याने हृदयविकाराचा झटका, हृदयाचे ठोके अनियमित होणे आणि पक्षाघाताचा धोका वाढतो असेही दिसून आले आहे.
लहान मुले, वृद्ध आणि आधीपासूनच वैद्यकीय समस्या असलेल्या व्यक्तींना प्रदूषणाचा अधिक धोका असतो. जे लोक जास्त वेळ घराबाहेर काम करतात त्यांनाही धोका वाढतो. वाहतूक पोलीस, बांधकाम कामगार आणि डिलिव्हरी करणारे लोक बराच वेळ घराबाहेर घालवतात. त्यामुळे त्यांचा प्रदूषित हवेशी संपर्क वाढतो. दिल्लीतील रेनबो चिल्ड्रन्स हॉस्पिटलमधील सल्लागार बालरोग फुफ्फुस रोगतज्ञ, ॲलर्जी आणि निद्रा विशेषज्ञ डॉ. निखिल राजवंशी यांच्या मते, वायू प्रदूषणाचे परिणाम केवळ फुफ्फुसांपुरते मर्यादित नाहीत. त्याचा शरीरातील जवळजवळ प्रत्येक अवयवावर परिणाम होऊ शकतो.
जेव्हा एखादी व्यक्ती प्रदूषित हवा श्वासावाटे घेते, तेव्हा PM2.5 सारखे सूक्ष्म कण फुफ्फुसांच्या खोलवर पोहोचू शकतात आणि काही प्रकरणांमध्ये रक्तप्रवाहातही प्रवेश करतात. यामुळे शरीरातील दाह आणि ऑक्सिडेटिव्ह ताण वाढू शकतो, ज्यामुळे दमा, सीओपीडी आणि श्वसनमार्गाचे संक्रमण अधिक गंभीर होऊ शकते.
प्रदूषित हवेच्या दीर्घकाळ संपर्कामुळे हृदयविकार, पक्षाघात आणि फुफ्फुसांची कार्यक्षमता कमी होण्याचा धोका वाढतो, असेही दिसून आले आहे. लहान मुले, वृद्ध, गर्भवती महिला आणि ज्यांना आधीपासूनच हृदय किंवा फुफ्फुसांचे आजार आहेत, त्यांना याचा विशेष धोका असतो. प्रदूषणाच्या काळात तुम्हाला सतत खोकला येणे, श्वास घेताना शिट्टीसारखा आवाज येणे, धाप लागणे, घशात जळजळ होणे किंवा छातीत घट्टपणा जाणवणे यांसारखी लक्षणे आढळल्यास, त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.
प्रदूषणाची पातळी वाढल्यास, दररोज हवेच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करा. जास्त प्रदूषणाच्या काळात घराबाहेर व्यायाम करणे टाळा. अत्यंत प्रदूषणाच्या काळात घराबाहेर जाताना योग्य मापाचा N95 मास्क वापरता येतो. घरातील जागा शक्य तितक्या स्वच्छ ठेवा. जर तुम्हाला श्वास घेण्यास सतत त्रास होत असेल किंवा छातीत दुखत असेल आणि जडपणा जाणवत असेल, तर त्याला प्रदूषणाचा सामान्य परिणाम समजून दुर्लक्ष करू नका.
