जपान अन् चीनमधील तणाव पुन्हा वाढला? कारण काय? जाणून घ्या

वर्ष होतं 1937. चीनच्या बीजिंग शहराच्या बाहेरील एक छोटा पूल ‘मार्को पोलो ब्रिज’. तेथे अचानक झालेल्या चकमकीने संपूर्ण आशिया युद्धाच्या आगीत ढकलून देणारी ठिणगी निर्माण झाली. जपानी सैन्याने चीनमध्ये घुसखोरी सुरू केली आणि शांघायपासून नानजिंगपर्यंतची शहरे उद्ध्वस्त झाली.

तब्बल नऊ दशकांनंतर म्हणजे 2025 मध्ये हाच तणाव आता समुद्र आणि आकाशाच्या सीमेत बदलला आहे. गोळ्या झाडल्या नाहीत, पण रडार आणि टोही विमान यांच्यात जे घडत आहे ते कोणत्याही जुन्या सैनिकाला जुन्या जखमांची आठवण करून देईल.

या आठवड्यात जपानने चीनवर तीव्र आक्षेप घेत म्हटले आहे की, आपली लढाऊ विमाने सातत्याने जपानच्या टोही विमानांच्या अगदी जवळ उडत आहेत. जपानच्या संरक्षण मंत्रालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, चीनच्या जेएच-7 बॉम्बरने जपानच्या वायएस-11 ईबी इलेक्ट्रॉनिक इंटेलिजन्स एअरक्राफ्टमधून सलग दोन दिवस उड्डाण केले. एके काळी तो केवळ 30 मीटर पार झाला. ही घटना जपानच्या हवाई हद्दीत घडली नसली, तरी त्याचे राजनैतिक परिणाम अधिक खोल आहेत.

जपानचा इशारा

जपानचे उपपरराष्ट्रमंत्री ताकेहिरो फुनाकोशी यांनी टोकियोतील चीनचे राजदूत वू जियांगहाओ यांना बोलावून तीव्र आक्षेप नोंदवला. या कारवाईमुळे संघर्षाला आमंत्रण मिळू शकते, असा इशारा जपानने दिला आहे. असे पुन्हा होणार नाही याची काळजी चीनने घ्यावी, असे जपानने म्हटले आहे.

चीनने यावेळी कोणतेही अधिकृत वक्तव्य केले नसले तरी काही आठवड्यांपूर्वी स्वत: जपानवर आपल्या विमानांजवळ उडण्याचा आणि पाळत ठेवण्याचा आरोप केला होता. जपान आणि चीन यांच्यातील वाढता तणाव केवळ ‘डिफेन्स अॅक्टिव्हिटी’ म्हणून संबोधून टाळता येणार नाही. आधार खूप खोल आहे. इतिहासाचे राजकारण, असुरक्षितता आणि सत्तासमतोल याचा परिणाम संपूर्ण आशियावर होतो.

1937 मध्ये सुरू झालेले दुसरे चीन-जपान युद्ध 1945 पर्यंत चालले, त्यात जपानने चीनवर ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न केला आणि चीनचा प्रचंड विनाश झाला. या युद्धाकडे दुसऱ्या महायुद्धाचा भाग म्हणून पाहिले जाते, विशेषत: 1941 मध्ये जपानने पर्ल हार्बरवर हल्ला केल्यापासून. मात्र, शेवटी जपानला माघार घ्यावी लागली, पण तिथूनच दोन्ही देशांमधील अविश्वासाची भिंत उभी राहिली, जी आजही कायम आहे.

मात्र, खरे कारण केवळ गोळी नव्हते, तर जपानच्या विस्तारवादी महत्त्वाकांक्षा, पूर्वव्याप्त मंचूरिया आणि चीनची राजकीय कमकुवतता या सारख्या घटकांनी आधीच संघर्षाची जमीन तयार केली होती. जपानला संपूर्ण पूर्व आशियावर वर्चस्व गाजवायचे होते आणि अंतर्गत संघर्षाशी झगडत असलेला चीन हाच सर्वात सोपा मार्ग आहे असे त्याला वाटत होते. पण हे युद्ध आता मर्यादित लष्करी कारवाई राहिलेली नव्हती, तर लाखो लोकांचे प्राण तर गेलेच, पण आशियाची भूराजकीय दिशाही कायमची बदलून टाकणारी रक्तपात होती. पण काळ बदलला आहे. आता जपानी एअर सेल्फ डिफेन्स फोर्सची विमाने आणि चिनी लढाऊ विमाने वारंवार एकमेकांच्या अगदी जवळून उडतात, तेव्हा हे केवळ लष्करी शक्तीप्रदर्शन नाही, तर त्या जुन्या इतिहासाची पुनरावृत्ती आहे.

दोन्ही देश युद्धाच्या जवळ?

गेल्या महिन्यात चिनी लढाऊ विमाने जपानच्या ‘पी-3 सी’ पाळत ठेवणाऱ्या विमानाच्या अगदी जवळ दिसली होती. आणि तेव्हाही खुल्या समुद्राचा तोच भाग होता, जिथे पहिल्यांदा दोन चिनी विमानवाहू युद्धनौका एकत्र कार्यरत होत्या. हा चीनच्या रणनीतीचा भाग असल्याचे जपानचे मत आहे. चीनला दबाव आणण्यासाठी, पाळत ठेवण्यासाठी आणि प्रादेशिक वर्चस्व दाखवण्यासाठी याचा वापर करायचा आहे. चीन याला स्वसंरक्षणाचा अधिकार म्हणतो. जेव्हा जेव्हा असा तणाव निर्माण होतो, तेव्हा प्रश्न पडतो की, जपान आणि चीनमध्ये तिसरे युद्ध होईल का?