GK: माणसाच्या शरीरावर किती छिद्र असतात? आकडे वाचून व्हाल चकित, तुम्हालाही माहिती नसेल!

जर कोणाला विचारले की, माणसाच्या शरीरावर किती छिद्रे (होल्स) असतात? तर कदाचित तुम्हाला हसू येईल किंवा पहिल्या नजरेत हा प्रश्नच बालिश वाटेल. जगातील इतर सगळ्या गोष्टींपासून वेगळा, हा काय प्रश्न आहे की मानवी शरीरावर किती छिद्रे असतात? पण प्रश्न म्हणजे प्रश्नच असतो. ब्रह्मांडात तरंगणाऱ्या असंख्य प्रश्नांमध्ये हा एक साधा प्रश्न आणि त्याचे उत्तरही आहे. आता खास गोष्ट म्हणजे, उत्तर जितके सोपे वाटते तितके सोपे नाही. बहुतेक लोक लगेच शरीरावर दिसणाऱ्या छिद्रांची मोजणी सुरू करतात आणि तोंड, नाक, कान… असे मोजत मोजत लवकरच एक निश्चित संख्ये पर्यंत पोहोचतात. पण हे प्रकरण त्यापेक्षा खूपच अधिक रोचक आहे. चला समजून घेऊया…

शरीरशास्त्र विरुद्ध गणिताची व्याख्या

शरीररचना शास्त्रानुसार (Anatomy) मानवी शरीराचे अनेक प्रकारचे उघडे भाग असतात. यात तोंड, नाक, कान, डोळे, त्वचेचे रोमछिद्र (Pores) आणि इतर अनेक गोष्टी येतात. पण गणितज्ञ, विशेषतः टोपोलॉजीचे तज्ज्ञ ‘छिद्रां’ची खूपच कडक व्याख्या करतात. टोपोलॉजीनुसार छिद्र म्हणजे ते जे एखाद्या वस्तूच्या आतून बाहेरपर्यंत एक बोगदा (Continuous tunnel) तयार करते, ज्यामुळे एखादी गोष्ट अडथळ्याविना एका बाजूने दुसऱ्या बाजूला जाऊ शकते. याचे सर्वात सोपे उदाहरण म्हणजे डोनट (Doughnut), ज्यात फक्त एकच छिद्र असते.

काय मोजले जाईल आणि काय नाही?

या गणितीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर शरीरातील अनेक उघडे भाग ‘छिद्र’ मानले जात नाहीत. त्वचेचे रोमछिद्रही छिद्र नाहीत, कारण ते शरीराच्या आतून बाहेरपर्यंत जात नाहीत. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे कानही तांत्रिकदृष्ट्या छिद्र नाहीत, कारण ते बोगदा नसून बंद खिशासारखे (Pockets) असतात. म्हणजेच प्रत्येक दिसणारे छिद्र गणितीयदृष्ट्या ‘छिद्र’ म्हणून गणले जात नाही.

मग खरे छिद्र कोणते?

खरे छिद्र ते जे उघड्या भागांमधून शरीराच्या आतून बाहेरपर्यंत पूर्ण रस्ता तयार करतात, तेच खरे छिद्र मानले जातात. आता यात पाहिले तर पचनसंस्था (Digestive Tract) – तोंडापासून गुद्द्वार (Anus) पर्यंत एक सतत नळी बनवते. टोपोलॉजीनुसार हे एकच छिद्र मानले जाते. नाकातील दोन्ही नाकपुडके मिळून बाह्य जगापासून नाकाची पोकळी आणि घसा पर्यंत रस्ता बनवतात. हे दुसरे छिद्र मानले जाते.

डोळ्यांच्या अश्रू मार्गांनुसार (Tear Ducts) डोळ्यांच्या कोपऱ्यातील अत्यंत लहान मार्ग अश्रू नाकाच्या पोकळीत नेतात, ज्यामुळे अतिरिक्त छिद्र तयार होतात. या सर्व मार्गांचा विचार करून मोजणी केली तर गणितज्ञ या निष्कर्षावर येतात की मानवी शरीरात एकूण सात छिद्र असतात.

महिलांच्या शरीरात एक छिद्र जास्त असते

जैविकदृष्ट्या स्त्री शरीरात एक अतिरिक्त छिद्र असते. योनी (Vagina), गर्भाशय आणि फॅलोपियन ट्यूब्स यांच्या माध्यमातून आतपर्यंत जोडलेले असते आणि एक सलग मार्ग तयार करतात. यामुळे स्त्री शरीरात एकूण आठ छिद्र मानले जातात.

फक्त गणित नाही, विचारांचा प्रश्न

शेवटी हा उत्तर फक्त एक गणितीय कोडी नाही. हे दाखवते की विज्ञानातील व्याख्या आपली समज कशी बदलतात. एकच मानवी शरीर, जीवशास्त्रज्ञासाठी वेगळे असते, डॉक्टरसाठी वेगळे असते आणि गणितज्ञासाठी पूर्णपणे वेगळे असते. छिद्रांचा हा प्रश्न आपल्याला आठवण करून देतो की रोजच्या साध्या वाटणाऱ्या प्रश्नांनाही नव्या दृष्टिकोनातून पाहिले तर आश्चर्यकारक उत्तर मिळू शकतात. अनेकदा विज्ञान हेच वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांच्या मधोमध कुठेतरी वसलेले असते.