भात फ्रिजमध्ये ठेवला तर त्याचा आरोग्यावर काय परिणाम होतो?

आजकाल अनेक घरांमध्ये वेळ वाचवण्यासाठी भात (चावल) जास्त शिजवून उरलेला भात फ्रिजमध्ये ठेवण्याची सवय असते. मात्र “फ्रिजमधील भात खाल्ला पाहिजे की नाही?” आणि “तो आरोग्यासाठी सुरक्षित आहे का?” असे प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतात. तज्ज्ञांच्या मते, योग्य पद्धतीने साठवलेला आणि गरम केलेला भात आरोग्यासाठी फारसा घातक नसतो, पण निष्काळजीपणा केल्यास तो गंभीर आरोग्य समस्यांचे कारण ठरू शकतो. विशेषतः उकडलेला भात खोलीच्या तापमानावर जास्त वेळ ठेवल्यास त्यामध्ये जंतुसंसर्ग होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे फ्रिजमध्ये ठेवलेला भात खाण्यापूर्वी काही महत्त्वाच्या गोष्टी जाणून घेणे आवश्यक आहे. भात शिजवल्यानंतर त्यामध्ये बॅसिलस सेरियस नावाचा जिवाणू तयार होऊ शकतो.

बॅसिलस सेरियस हा जिवाणू उष्णतेला काही प्रमाणात प्रतिरोधक असल्याने भात पुन्हा गरम केल्यानंतरही पूर्णपणे नष्ट होईलच असे नाही. जर शिजवलेला भात बराच वेळ बाहेर ठेवून नंतर फ्रिजमध्ये ठेवला, तर या जिवाणूंची संख्या वाढू शकते. अशा भाताचे सेवन केल्यास उलटी, जुलाब, पोटदुखी आणि अन्न विषबाधा (फूड पॉइझनिंग) होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे तज्ज्ञांचा सल्ला आहे की भात शिजवल्यानंतर शक्यतो दोन तासांच्या आत फ्रिजमध्ये ठेवावा आणि हवाबंद डब्यात साठवावा.

फ्रिजमध्ये ठेवलेला भात किती काळ सुरक्षित राहतो, हा देखील महत्त्वाचा मुद्दा आहे. सामान्यतः फ्रिजमध्ये ठेवलेला भात २४ तासांच्या आत खाणे सुरक्षित मानले जाते. काही तज्ज्ञ ४८ तासांपर्यंत भात वापरण्याची परवानगी देतात, पण त्यासाठी योग्य तापमान (४ अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी) आवश्यक असते. भात काढताना त्याचा वास, रंग किंवा चव बदललेली वाटल्यास तो अजिबात खाऊ नये. तसेच भात पुन्हा गरम करताना तो पूर्णपणे उकळत्या तापमानापर्यंत गरम करणे आवश्यक आहे. अर्धवट गरम केलेला भात आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकतो. आरोग्याच्या दृष्टीने पाहता, फ्रिजमधील भाताचे काही फायदेही सांगितले जातात. थंड केलेल्या भातामध्ये रेझिस्टंट स्टार्चचे प्रमाण वाढते, जे पचनक्रिया सुधारण्यास आणि रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित ठेवण्यास मदत करू शकते. काही अभ्यासांनुसार असा भात मधुमेह असलेल्या रुग्णांसाठी तुलनेने चांगला ठरू शकतो. मात्र हा फायदा तेव्हाच मिळतो, जेव्हा भात योग्य पद्धतीने साठवलेला आणि स्वच्छतेची पूर्ण काळजी घेतलेली असते. अन्यथा फायदे मिळण्याऐवजी आरोग्य बिघडण्याचा धोका अधिक असतो. एकूणच, फ्रिजमध्ये ठेवलेला भात खावा की नाही, याचे उत्तर “कसे ठेवला आहे” आणि “कधी खाल्ला जातो” यावर अवलंबून आहे. भात जास्त वेळ बाहेर ठेवू नये, नेहमी स्वच्छ व हवाबंद डब्यात फ्रिजमध्ये ठेवावा आणि पुन्हा गरम करताना नीट उकळवावा. लहान मुले, गर्भवती महिला, वृद्ध व्यक्ती आणि आधीच पचनाच्या समस्या असलेल्यांनी अशा भाताचे सेवन करताना अधिक काळजी घ्यावी. योग्य साठवण, स्वच्छता आणि मर्यादा पाळल्यास फ्रिजमधील भात सुरक्षित ठरू शकतो, पण निष्काळजीपणा केल्यास तो गंभीर आरोग्य धोक्याचे कारण बनू शकतो, असे आरोग्य तज्ज्ञ स्पष्टपणे सांगतात.

भात हा भारतीय आहारातील मुख्य आणि महत्त्वाचा घटक असून तो शरीराला आवश्यक ऊर्जा देणारा प्रमुख अन्नपदार्थ मानला जातो. भातामध्ये कार्बोहायड्रेट्सचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे तो शरीराला तत्काळ ऊर्जा पुरवतो. विशेषतः शारीरिक मेहनत करणारे लोक, विद्यार्थी आणि खेळाडूंसाठी भात उपयुक्त ठरतो. भात पचायला हलका असल्यामुळे आजारी व्यक्ती, लहान मुले आणि वृद्धांसाठीही तो योग्य आहार मानला जातो. भातामध्ये नैसर्गिकरित्या ग्लूटेन नसल्यामुळे ग्लूटेन असहिष्णुता असलेल्या लोकांसाठीही तो सुरक्षित पर्याय आहे. भातामध्ये विविध प्रकारचे जीवनसत्त्वे आणि खनिजे आढळतात. पांढऱ्या भातात थायामिन (व्हिटॅमिन B1), नायसिन आणि फोलेट यांसारखी जीवनसत्त्वे असतात, जी मेंदूच्या कार्यासाठी आणि मज्जासंस्थेसाठी उपयुक्त ठरतात. ब्राउन राईस किंवा तांदळाचा भात फायबरने समृद्ध असल्यामुळे पचनसंस्था सुधारण्यास मदत करतो आणि बद्धकोष्ठता टाळतो. फायबरमुळे पोट भरल्याची भावना निर्माण होते, ज्यामुळे वजन नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होते. तसेच भातामध्ये असलेले मॅग्नेशियम आणि पोटॅशियम हृदयाच्या आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरतात.

भाताचे सेवन मानसिक आणि भावनिक आरोग्यासाठीही लाभदायक आहे. भातामधील कार्बोहायड्रेट्स मेंदूमध्ये सेरोटोनिन या “आनंद हार्मोन”चे स्राव वाढवण्यास मदत करतात, ज्यामुळे तणाव कमी होतो आणि मन शांत राहते. त्यामुळे भात खाल्ल्याने थकवा कमी होतो आणि झोपेची गुणवत्ता सुधारते. उष्ण प्रदेशात राहणाऱ्या लोकांसाठी भात शरीराला थंडावा देणारा अन्नपदार्थ मानला जातो. याशिवाय भात त्वचा आणि केसांच्या आरोग्यासाठीही उपयुक्त आहे. भाताच्या पाण्यात अँटिऑक्सिडंट्स आणि अमिनो अ‍ॅसिड्स असतात, जे त्वचेला तेजस्वी ठेवण्यास मदत करतात. नियमित आणि संतुलित प्रमाणात भात खाल्ल्यास शरीराला आवश्यक पोषण मिळते आणि एकूण आरोग्य सुधारते. मात्र अति प्रमाणात भाताचे सेवन टाळून संतुलित आहाराचा भाग म्हणून भाताचा समावेश केल्यास त्याचे फायदे अधिक प्रभावीपणे मिळू शकतात.

बॅसिलस सेरियस हा एक प्रकारचा जिवाणू आहे जो मुख्यतः उकडलेला किंवा साठवलेला अन्नावर वाढतो. हा जिवाणू अन्न विषबाधा निर्माण करतो. या जिवाणूमुळे उलटी, जुलाब, पोटदुखी, गॅस्ट्रिक अस्वस्थता आणि पोट फुगणे यांसारखे त्रास होऊ शकतात. उकडलेला भात, पास्ता, नाश्त्याचे काही पदार्थ आणि उष्ण हवामानात साठवलेले अन्न या जिवाणूंसाठी जास्त संवेदनशील असतात. या जिवाणूचा प्रभाव सहसा ६ ते २४ तासांमध्ये दिसतो, पण प्रौढ आणि लहान मुलांसाठी तो गंभीर समस्या निर्माण करू शकतो. योग्य साठवण आणि पुन्हा गरम करणे या उपायांनी धोका कमी करता येतो.