रोजच्या खाद्यपदार्थांच्या निवडीमागील विज्ञान जाणून घेण्यासाठी टीव्ही९ ‘इंडियाज फूड डिबेट’
या रोजच्या खाद्यपदार्थांच्या निवडींमध्ये अधिक वैज्ञानिक स्पष्टता आणण्यासाठी, टीव्ही९ नेटवर्क 'इंडियाज फूड डिबेट' ही सहा भागांची विशेष दूरचित्रवाणी मालिका सुरू करत आहे.

‘पाम ऑइल फ्री’ लेबलचा अर्थ आपोआपच एक आरोग्यदायी उत्पादन असा होतो का? जेव्हा एका खाद्यतेलाच्या जागी दुसरे खाद्यतेल वापरले जाते, तेव्हा काय होते? आणि ग्राहक एखाद्या खाद्यपदार्थाच्या पॅकेजिंगवरील दाव्यांवरून त्याच्या पौष्टिक गुणवत्तेबद्दल खरोखर किती माहिती मिळवू शकतात?
भारतीय ग्राहक त्यांच्या आहारात काय समाविष्ट आहे याबद्दल अधिकाधिक जागरूक होत असल्याने, ‘पाम ऑइल नाही’, ‘शुगर फ्री’ आणि ‘लो फॅट’ यांसारखे पॅकेजिंगवरील दावे खरेदीच्या निर्णयांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. हे दावे उत्पादनाची विशिष्ट वैशिष्ट्ये अधोरेखित करत असले तरी, ते नेहमीच संपूर्ण पौष्टिक माहिती देत नाहीत.
या रोजच्या खाद्यपदार्थांच्या निवडींमध्ये अधिक वैज्ञानिक स्पष्टता आणण्यासाठी, टीव्ही९ नेटवर्क ‘इंडियाज फूड डिबेट’ ही सहा भागांची विशेष दूरचित्रवाणी मालिका सुरू करत आहे. यामध्ये वैद्यकशास्त्र, पोषण, अन्न विज्ञान, अन्न तंत्रज्ञान आणि संशोधन या क्षेत्रांतील तज्ञ सहभागी होणार आहेत.
ही मालिका खाद्यतेल, आहारातील चरबी, खाद्यपदार्थांवरील लेबलिंग आणि पौष्टिक निवडींमागील विज्ञानाचा शोध घेईल आणि ग्राहकांना वैयक्तिक विपणन दाव्यांच्या पलीकडे जाऊन खाद्यपदार्थांचे मूल्यांकन करताना व्यापक पुराव्यांचा विचार करण्यास प्रोत्साहित करेल.
‘पाम तेल नाही’ या दाव्यांच्या पलीकडे पाहणे
भारताच्या पॅकेज्ड फूड मार्केटमध्ये लक्ष वेधून घेणारा एक मुद्दा म्हणजे ‘पाम तेल नाही’ आणि ‘पाम तेल मुक्त’ या लेबल्सचा वाढता वापर. असे दावे एखाद्या विशिष्ट घटकाची अनुपस्थिती दर्शवतात, पण त्यामुळे उत्पादन अधिक आरोग्यदायी आहे हे आपोआप सूचित होते का? याचे उत्तर केवळ कोणत्याही एका घटकाच्या अनुपस्थितीवर अवलंबून नाही.
जेव्हा उत्पादक एका खाद्यतेलाऐवजी दुसरे खाद्यतेल वापरतात, तेव्हा अंतिम उत्पादनाची पौष्टिक वैशिष्ट्ये बदलू शकतात. हे बदल वापरलेल्या तेलाचा किंवा चरबीचा प्रकार, त्यातील फॅटी ॲसिडची रचना, वापरलेले प्रमाण आणि उत्पादनाची एकूण रचना यावर अवलंबून असतात. उदाहरणार्थ, सॅचुरेटेड फॅट्सऐवजी अनसॅचुरेटेड फॅट्स वापरल्याने हृदयाच्या आरोग्यासाठी फायदे मिळू शकतात. तथापि, उत्पादनातून पाम तेल काढून टाकल्याने ते अन्न आपोआप पौष्टिकदृष्ट्या श्रेष्ठ ठरते असे नाही. त्यातील एकूण सॅचुरेटेड फॅटचे प्रमाण, ट्रान्स फॅट्स, साखर, सोडियम, कॅलरीचे प्रमाण आणि इतर पौष्टिक वैशिष्ट्ये हे महत्त्वाचे घटक आहेत.
हा फरक एक महत्त्वाचे तत्त्व अधोरेखित करतो: एखाद्या घटकाची अनुपस्थिती म्हणजे उत्पादनाची एकूण पौष्टिक गुणवत्ता अधिक चांगली आहे, असा गैरसमज करून घेऊ नये.
खाद्य तेलांमागील विज्ञान समजून घेणे
भारताच्या खाद्य तेल क्षेत्रात पाम तेलाची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे, ज्याचा उपयोग घरगुती स्वयंपाक आणि खाद्य सेवांपासून ते पॅकेज केलेल्या खाद्यपदार्थांच्या निर्मितीपर्यंत विविध क्षेत्रांमध्ये होतो.
त्याची ही बहुउपयोगिता अंशतः त्याच्या विशिष्ट फॅटी ॲसिड रचनेमुळे आणि कार्यात्मक गुणधर्मांमुळे आहे. पाम तेलामध्ये अंदाजे ५०% सॅचुरेटेड फॅटी ॲसिड आणि ५०% अनसॅचुरेटेड फॅटी ॲसिड असतात, ज्यात सुमारे ४०% मोनोअनसॅचुरेटेड फॅट्स आणि १०% पॉलीअनसॅचुरेटेड फॅट्सचा समावेश असतो. इतर वनस्पती तेलांप्रमाणे, पाम तेल नैसर्गिकरित्या कोलेस्ट्रॉल-मुक्त असते. त्याच्या नैसर्गिक अर्ध-घन स्वरूपामुळे, ते अशा खाद्यपदार्थांच्या निर्मितीमध्ये उपयुक्त ठरते, ज्यांना आंशिक हायड्रोजनीकरण प्रक्रियेवर अवलंबून न राहता पोत आणि स्थिरता आवश्यक असते. ही प्रक्रिया ऐतिहासिकदृष्ट्या औद्योगिक ट्रान्स फॅट्सच्या निर्मितीशी संबंधित मानली जाते.
पाम तेलामध्ये नैसर्गिकरित्या आढळणारी व्हिटॅमिन ई संयुगे देखील असतात, ज्यात टोकोफेरॉल्स आणि टोकोट्रिएनॉल्सचा समावेश आहे. लाल पाम तेल विशेषतः त्याच्या कॅरोटीनॉइड घटकांसाठी उल्लेखनीय आहे, ज्यात बीटा-कॅरोटीनचा समावेश आहे, जे व्हिटॅमिन ए चा पूर्वगामी घटक आहे. तथापि, या संयुगांचे प्रमाण पाम तेलाचा प्रकार आणि प्रक्रिया व शुद्धीकरणाच्या व्याप्तीनुसार लक्षणीयरीत्या बदलते.
त्याच वेळी, पाम तेलातील संतृप्त चरबीचे प्रमाण हा एक महत्त्वाचा पौष्टिक विचार आहे. हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी आरोग्य जपण्यासाठी, आहारासंबंधीच्या शिफारसी सामान्यतः संतृप्त चरबीचे सेवन मर्यादित ठेवण्यास आणि त्याऐवजी असंतृप्त चरबी, विशेषतः बहुअसंतृप्त चरबी वापरण्यास प्रोत्साहित करतात.
त्यामुळे, खाद्य तेलांना समजून घेण्यासाठी त्यांची पौष्टिक रचना आणि एकूण आहारात त्यांचा कसा वापर केला जातो, या दोन्ही गोष्टी पाहणे आवश्यक आहे.
अन्नपदार्थांच्या लेबल्सचा अर्थ समजून घेणे
अन्नपदार्थांची लेबल्स उपयुक्त माहिती देऊ शकतात, परंतु वैयक्तिक दावे क्वचितच उत्पादनाची संपूर्ण पौष्टिक वैशिष्ट्ये दर्शवतात.
“पाम तेल नाही” असे लेबल असलेल्या उत्पादनामध्ये वेगळ्या फॅटी ऍसिड प्रोफाइल असलेले दुसरे वनस्पती तेल किंवा चरबी असू शकते. यामुळे पौष्टिकतेत सुधारणा होते की नाही, हे बदललेल्या घटकावर आणि अंतिम रचनेवर अवलंबून असते.
त्याचप्रमाणे, “कमी चरबी” म्हणून विकल्या जाणाऱ्या उत्पादनामध्येही साखरेचे लक्षणीय प्रमाण असू शकते, तर “साखरमुक्त” उत्पादन कमी कॅलरीयुक्त असेलच असे नाही.
केवळ एका दाव्यावर अवलंबून राहण्याऐवजी, ग्राहक पोषण माहिती पॅनेल, घटकांची यादी आणि सर्व्हिंग साईज तपासून अधिक माहितीपूर्ण तुलना करू शकतात, तसेच तो पदार्थ त्यांच्या एकूण आहार पद्धतीत कसा बसतो याचाही विचार करू शकतात.
व्यापक प्रश्न केवळ एखाद्या उत्पादनात काय नाही हा नाही, तर ते पौष्टिकतेच्या दृष्टीने प्रत्यक्षात काय पुरवते हा आहे.
दैनंदिन संभाषणांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणणे
‘इंडियाज फूड डिबेट’च्या माध्यमातून, टीव्ही९ नेटवर्क हे प्रश्न मुख्य प्रवाहातील सार्वजनिक चर्चेत आणू इच्छिते.सहा भागांमध्ये, वैद्यकीय व्यावसायिक, पोषणतज्ञ, अन्न शास्त्रज्ञ आणि संशोधक खाद्यतेलांचे पौष्टिक गुणधर्म, आहारातील चरबी आणि आरोग्य यांमधील संबंध, अन्न उत्पादनातील चरबीची भूमिका आणि अन्न लेबलिंगमागील वैज्ञानिक बाबी तपासतील.
विशेषतः जेव्हा अन्न उत्पादक विशिष्ट घटकांची उपस्थिती किंवा अनुपस्थिती अधिकाधिक अधोरेखित करत आहेत, तेव्हा ग्राहक पुराव्यावर आधारित पौष्टिक माहिती आणि विपणनाच्या कल्पना यांमधील फरक कसा ओळखू शकतात, याचाही या चर्चांमध्ये शोध घेतला जाईल.
विविध वैज्ञानिक आणि व्यावसायिक दृष्टिकोन सादर करून, ही मालिका तथाकथित “चांगले” आणि “वाईट” घटकांमधील सोप्या फरकांऐवजी अन्न आणि पोषणाबद्दल माहितीपूर्ण संभाषणांना प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करते.
कुठे आणि केव्हा पाहावे
‘इंडियाज फूड डिबेट’ टीव्ही९ नेटवर्कच्या प्रादेशिक वाहिन्यांवर — टीव्ही९ मराठी, टीव्ही९ कन्नड, टीव्ही९ तेलगू आणि टीव्ही९ गुजराती — तसेच न्यूज९ इंग्लिशवर प्रसारित केले जाईल.
भागांचा प्रीमियर दर शनिवारी होईल आणि रविवारी पुन:प्रसारण होईल.
टेलिव्हिजन चॅनल
प्रक्षेपण वेळ
टीव्ही९ मराठी
दुपारी १:२०
टीव्ही९ कन्नड
दुपारी १:३५
टीव्ही९ तेलगू
दुपारी ४:३०
टीव्ही९ गुजराती
शनिवार: सकाळी ११:३० / रविवार: दुपारी १२:३०
न्यूज९ इंग्रजी
दुपारी ४:३०
प्रक्षेपण वेळापत्रक निश्चितीच्या अधीन आहे.
ग्राहक अधिकाधिक गुंतागुंतीच्या अन्न बाजारपेठेत वावरत असताना, पॅकेजिंगवरील दाव्यांमागे काय दडलेले आहे हे समजून घेणे, माहितीपूर्ण आहारविषयक निवडी करण्याचा एक आवश्यक भाग बनत आहे.
‘इंडियाज फूड डिबेट’च्या माध्यमातून, टीव्ही९ नेटवर्क दर्शकांना गृहितकांवर प्रश्न विचारण्यासाठी, त्यामागील विज्ञान जाणून घेण्यासाठी आणि आरोग्यदायी अन्न निवडीसाठी लेबलच्या पलीकडे पाहणे का आवश्यक आहे हे शोधण्यासाठी आमंत्रित करत आहे.
कारण जेव्हा पोषणाचा प्रश्न येतो, तेव्हा तुमच्या अन्नात काय कमी आहे हे महत्त्वाचे नसते, तर तुमच्या ताटात प्रत्यक्षात काय आहे हे महत्त्वाचे असते.
