77 वर्षांपूर्वी ‘या’ माणसाने सुरू केली अमूल डेअरी, आता 80 हजार कोटींची उलाढाल

केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांनी सहकार विधेयक लोकसभेत मांडले. या विधेयकात राष्ट्रीय सहकारी विद्यापीठाचे नाव त्रिभुवन दास असे होते. या नावाला विरोधकांनी आक्षेप घेतल्यानंतर अमित शहा यांनी या सहकारी विद्यापीठाचे नाव त्रिभुवन दास सहकारी विद्यापीठ का ठेवले, हे स्पष्ट केले. ज्या नावाची इतकी चर्चा झाली आहे, कोणाच्या नावाने विद्यापीठ सुरू होत आहे, कोण आहेत त्रिभुवनदास केशुभाई पटेल? डेअरी कंपनी अमूलशी काय नाते आहे? याविषयी पुढे जाणून घेऊया.

कोण होते त्रिभुवन दास पटेल?

1940 चे दशक शेतकरी आणि पशुसंवर्धनासाठी सर्वात वाईट काळ होता. एकीकडे ब्रिटिश कंपनी पॉलसन गुजरातमधील शेतकऱ्यांकडून मनमानी पद्धतीने स्वस्त दरात दूध विकत घेत होती, तर दुसरीकडे दलाल नफा कमावत होते. शेतकरी नेते त्रिभुवनदास पटेल यांची भेट घेऊन सरदार वल्लभभाई पटेल यांची भेट घेऊन शेतकऱ्यांच्या समस्यांवर चर्चा केली. ही समस्या सोडविण्यासाठी त्यांनी मोरारजी देसाई यांना गुजरातला पाठवले. त्यानंतर 1946 मध्ये अहमदाबादजवळील आणंद येथे खेडा जिल्हा सहकारी संस्थेची स्थापना झाली आणि येथूनच अमूलची सुरुवात झाली.

त्रिभुवन दास पटेल यांनी गुजरातमधील आणंद येथे खेडा जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघाची स्थापना केली, सुरुवातीला केवळ 247 लिटर दुधासह दोन गावांमधून अमूलची सुरुवात झाली. उत्पादन वाढवण्यासाठी त्यांनी डॉ. वर्गीस कुरियन यांची नेमणूक केली आणि तांत्रिक आणि विपणन जबाबदाऱ्या त्यांच्यावर सोपवल्या. दूध आणि त्यातील चरबीनुसार त्यांनी दुधाचा दर निश्चित केला. दोन गावांतील शेतकऱ्यांपासून सुरू झालेली ही योजना दोन वर्षांत 432 गावांपर्यंत पोहोचली आहे.

अमूल हे नाव कसं पडलं?

त्रिभुवन दास पटेल आणि डॉ. वर्गिया यांना सहकारी संघाला असे नाव द्यायचे होते जे लोकांची जीभ सहज पकडेल. त्यांच्यासोबत काम करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी हे नाव अनमोल सुचवले. पुढे ही अमूल्य अमूल बनली. अमूलचे पूर्ण रूप आनंद मिल्क युनियन लिमिटेड आहे. प्रवास सुरू झाला होता. पण त्यांच्यासमोर सर्वात मोठं आव्हान होतं ते पोल्सन डेअरीचं.

अमूल गर्लचा जन्म झाला

खरं तर, 60 च्या दशकात पोल्सनचे बजेट खूप प्रसिद्ध होते. त्यावर मात करण्यासाठी अमूलला जाहिरातींचा आधार घ्यावा लागला. या जाहिरातीसाठी त्याने सिल्वेस्टर डिकुन्हा यांच्या मदतीने अमूल गर्ल डिझाइन केली होती. अमूलची नितांत बटरली स्वादिष्ट जाहिरात इतकी यशस्वी झाली की तिला गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये स्थान मिळाले. ही लोकांच्या झुंबावरील जाहिरात होती.

247 लिटरवरून 2.63 कोटी लिटर दूध

247 लिटर दुधापासून सुरू झालेली अमूल आता रोज 2.63 कोटी लिटर दुधाचे उत्पादन करते. एकूण 36.4 लाख शेतकरी याच्याशी संबंधित आहेत. कंपनी रोज सुमारे 150 कोटी रुपयांची कमाई करत आहे. खेड्यांपुरती मर्यादित असलेली ही सहकारी संस्था जगभर पसरू लागली.

दलालांपासून वाचवण्यासाठी अमूलची पायाभरणी करणाऱ्या त्रिभुवनदास पटेल यांनी दूध उत्पादनात देशाला बळकटी तर दिलीच, पण जगापर्यंत पोहोचवली. अमूल आज 50 हून अधिक देशांमध्ये आपला व्यवसाय करत आहे. एकट्या भारतात कंपनीचे 7000 हून अधिक एक्सक्लुझिव्ह स्टोअर्स आहेत. दमदार ब्रँडिंगच्या जोरावर अमूलची आज 80 हजार कोटींची उलाढाल आहे.