Online Gaming मुळे मुलांच्या मनसिक आरोग्यावर धोका…! काय काळजी घ्यावी?

गाझियाबादमध्ये तीन अल्पवयीन बहिणींच्या आत्महत्येच्या बातमीने संपूर्ण देश हादरला आहे. प्राथमिक तपासात असे समोर आले आहे की, या बहिणी अनेक वर्षांपासून घरीच राहत होत्या आणि त्यांना ऑनलाइन गेमिंग आणि मोबाइलचे व्यसन होते. सध्या पोलिस अनेक कोनातून तपास करत असले तरी ऑनलाइन गेमिंगचे व्यसन हे आत्महत्येचे एक मोठे कारण मानले जात आहे. अशा परिस्थितीत एक मोठा प्रश्न उपस्थित होतो की, जास्त खेळ खेळल्याने मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो का? जर ऑनलाइन गेममध्ये जिंकणे आणि हरणे असा खेळ होत असेल तर यामुळे मुलांचे मानसिक आरोग्य बिघडते. कारण पराभवाच्या दबावाचा मुलांच्या आत्मसन्मानावर परिणाम होतो, जर एखादा खेळ हिंसक असेल तर ते आक्रमकता आणि एकटेपणा वाढवू शकतात.

मोबाईलच्या वाढत्या वापराचा लहान मुलांच्या डोक्यावर म्हणजेच मेंदूच्या विकासावर मोठा परिणाम होताना दिसतो. लहान वयात मेंदू वेगाने विकसित होत असतो आणि या काळात मिळणारे अनुभव, सवयी व उत्तेजने मेंदूच्या रचनेवर आणि कार्यक्षमतेवर प्रभाव टाकतात. सतत मोबाईल वापरामुळे मुलांचे लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता कमी होते. व्हिडिओ, गेम्स आणि सोशल मीडिया यामधील झटपट बदलणारी दृश्ये मेंदूला सतत उत्तेजित ठेवतात, त्यामुळे मुलांना शांत बसून अभ्यास करणे, पुस्तक वाचणे किंवा एकाच गोष्टीवर लक्ष ठेवणे कठीण जाते.

याशिवाय, स्क्रीनवरून येणारा निळा प्रकाश मेंदूतील झोपेचे चक्र नियंत्रित करणाऱ्या हार्मोन्सवर परिणाम करतो, ज्यामुळे मुलांना नीट झोप लागत नाही. अपुरी झोप मेंदूच्या स्मरणशक्ती, शिकण्याची क्षमता आणि भावनिक संतुलनावर वाईट परिणाम करते. काही अभ्यासांनुसार अतिवापरामुळे मुलांच्या मेंदूतील निर्णयक्षमता, समस्या सोडवण्याची ताकद आणि सर्जनशील विचार करण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. याशिवाय मोबाईलच्या जास्त वापरामुळे मुलांच्या मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होतो, जो थेट मेंदूच्या कार्याशी संबंधित आहे.

सतत मोबाईलवर खेळणे किंवा व्हिडिओ पाहणे यामुळे मुलांचा सामाजिक संवाद कमी होतो, परिणामी मेंदूतील भावनिक समज आणि सहानुभूती विकसित होण्याची प्रक्रिया मंदावते. प्रत्यक्ष खेळ, मित्रांशी संवाद आणि नैसर्गिक वातावरणात वावरणे हे मेंदूच्या संतुलित विकासासाठी अत्यंत गरजेचे असते, परंतु मोबाईलमुळे ही सवय कमी होत आहे. काही मुलांमध्ये चिडचिडेपणा, राग, अस्वस्थता आणि चिंता वाढताना दिसते, कारण मोबाईल नसेल तर त्यांना रिकामेपणा जाणवतो. याला “डिजिटल अवलंबित्व” असेही म्हणतात.

त्यामुळे पालकांनी मुलांच्या मोबाईल वापरावर मर्यादा घालणे, वयानुसार योग्य वेळ ठरवणे आणि पर्यायी उपक्रम जसे की वाचन, खेळ, कला व संवाद यांना प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. संतुलित वापर केल्यास मोबाईल हे शिकण्यासाठी उपयुक्त साधन ठरू शकते, पण अति वापर केल्यास लहान मुलांच्या मेंदूच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. 18 वर्षांपेक्षा कमी वयाची काही मुले भावनिकदृष्ट्या कमकुवत असतात आणि सामाजिक मान्यता किंवा गेममधील पराभवावर अवलंबून असतात. जर त्यांना खेळ खेळण्याचा आनंद मिळाला आणि त्या आनंदामुळे एखाद्याला खेळाचे व्यसन लागले. जे सोडणे कठीण होते.

ऑनलाइन गेम मृत्यूला कसे कारणीभूत ठरतात? आजच्या टास्क-बेस्ड ऑनलाइन गेम्समध्ये वापरल्या जाणार् या गेमिफिकेशन तंत्रांचा मुलांच्या मेंदूवर खोल मानसिक परिणाम होतो. हे खेळ मुलांना आभासी जगात यश आणि नियंत्रणाची भावना देण्यासाठी मेंदूत डोपामाइन सोडतात, ज्यामुळे हळूहळू वास्तविक जीवनातील प्राधान्यांची प्रतिक्रिया येते आणि खेळ आणि वास्तविकता यांच्यातील सीमा अस्पष्ट होतात. जेव्हा मूल गेममधील कामे पूर्ण करण्यावर भावनिकदृष्ट्या अवलंबून राहू लागते, तेव्हा त्याचा परिणाम त्याच्या मानसिक आरोग्यावर, अभ्यासावर आणि सामाजिक संबंधांवर होऊ शकतो. त्यांना त्याचे व्यसन लागते आणि जर त्यांना काही कारणास्तव त्यापासून दूर जावे लागले तर ते त्यांचे मानसिक आरोग्य बिघडते. हे नैराश्यापासून सुरू होते जे आत्महत्येपर्यंत जाऊ शकते.

पालकांनी काय करावे? अशावेळी पालकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. त्यांनी मुलांशी मोकळेपणाने आणि बिनधास्तपणे संवाद साधला पाहिजे, स्क्रीन टाइमवर निरोगी मर्यादा निश्चित केल्या पाहिजेत आणि शारीरिक क्रियाकलाप, छंद आणि कौटुंबिक वेळेस प्रोत्साहन दिले पाहिजे. जर मूल कुटुंबापासून डिस्कनेक्ट झाले, चिडचिडे झाले, झोपेत आणि अभ्यासात घट झाली किंवा त्यांना पूर्वी आवडत असलेल्या क्रियाकलापांमध्ये रस गमावला तर ही चेतावणी देणारी चिन्हे आहेत. अशा परिस्थितीत, स्क्रीन वेळ कमी करणे पुरेसे नाही, परंतु मानसिक आरोग्य तज्ञ, समुपदेशक किंवा बाल मानसशास्त्रज्ञांच्या मदतीने मुलासाठी संतुलित दिनचर्या, भावनिक कनेक्शन आणि एक मजबूत वास्तविक-जगातील समर्थन प्रणाली पुन्हा तयार करणे आवश्यक आहे.